Η αναγκαιότητα αναμόρφωσης του ρυθμιστικού πλαισίου Υγροποιημένου Φυσικού Αερίου (LNG)

Με αφορμή την εν εξελίξει διαδικασία τροποποίησης του Κώδικα ΕΣΦΑ σε ότι αφορά στην διαδικασία Ετήσιου Προγραμματισμού εκφόρτωσης φορτίων LNG στον τερματικό σταθμό της Ρεβυθούσας, κρίνεται χρήσιμο να εξεταστεί συνολικά το ρυθμιστικό πλαίσιο αναφορικά με τον τρόπο διαχείρισης του Τερματικού Σταθμού της Ρεβυθούσας και των όποιων νέων Τερματικών Υγροποίησης Υγροποιημένου Φυσικού Αερίου (ΥΦΑ) δημιουργηθούν στη χώρα στο μέλλον.

Η ουσιαστική και προσεκτική αναμόρφωση του ρυθμιστικού πλαισίου που αφορά το ΥΦΑ στην Ελλάδα κρίνεται ως αναγκαία προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι σημαντικές τεχνολογικές εξελίξεις στο χώρο, οι οποίες στο άμεσο μέλλον βρίσκουν χρήση και στην ελληνική αγορά ΥΦΑ προσδίδοντας τη δυνατότητα περαιτέρω ευελιξίας στο σύστημα και επιλογών στους καταναλωτές, και οι οποίες συνοδεύονται από νέες νομικορυθμιστικές προκλήσεις συνδεόμενες με την επιδίωξη εύστοχης ενσωμάτωσης τους στο ΕΣΦΑ.

Τα βασικά δεδομένα λειτουργίας Τερματικών ΥΦΑ

Επί του παρόντος, σε όλη την ΕΕ ο τρόπος διαχείρισης των τερματικών ΥΦΑ διαφέρει μεταξύ των κρατών μελών σε όρους προσφερόμενων υπηρεσιών και τρόπου υπολογισμού των χρεώσεων. Όσον αφορά το είδος των προσφερόμενων υπηρεσιών, υπάρχουν δύο μεγάλες κατηγορίες:

1. Bundled services, όπου η υπηρεσία προσφέρεται ως ενοποιημένη διαδικασία: Unloading, Operational Storage, Regasification.

2. Unbundled services όπου οι προσφερόμενες υπηρεσίες αντιμετωπίζονται ως χωριστές διαδικασίες: Reloading, LNG Storage, Regasification, Bunkering, Small scale, Truck loading

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι όλα τα Τερματικά στην ΕΕ προσφέρουν την πρώτη υπηρεσία ενώ κάποια από αυτά προσφέρουν και χωριστά τη δεύτερη. Ουσιαστικές διαφορές μεταξύ των ευρωπαϊκών Τερματικών ΥΦΑ εντοπίζονται στους τρόπους τιμολόγησης, ακόμα και μεταξύ των Τερματικών που προσφέρουν μόνο bundled υπηρεσίες. Κάποια τερματικά για παράδειγμα προσφέρουν σταθερή χρέωση για τη δέσμευση χωρητικότητας έκχυσης στο σύστημα και μεταβλητές χρεώσεις σχετιζόμενες με τις ποσότητες αεριοποίησης ενώ συγκεκριμένα η Ισπανία έχει χωριστές σταθερές και μεταβλητές χρεώσεις για κάθε ένα στάδιο της διαδικασίας (unloading, storage, regasification). Διαφοροποιήσεις υπάρχουν επίσης και στον ρυθμό έκχυσης του φυσικού αερίου στο ΕΣΦΑ, όπου κάποια Τερματικά έχουν σταθερό και προκαθορισμένο ρυθμό έκχυσης στο σύστημα, ενώ άλλα δίνουν μια περίοδο προσωρινής αποθήκευσης εντός της οποίας ο Χρήστης αποφασίζει για το ρυθμό έκχυσης αερίου στο ΕΣΦΑ. Παράλληλα, bundled υπηρεσίες προσφέρονται σε κάποια ευρωπαϊκά Τερματικά και με την επιλογή τα φορτία ΥΦΑ που φτάνουν στο Τερματικό να μην καταλήγουν σε αεριοποίηση. Τέτοιες υπηρεσίες περιέχουν πακέτα “ship unloading + LNG storage + trucks loading” ή και “ship unloading + LNG storage + ship reloading”.

Σε κάθε περίπτωση, κρίσιμο παράγοντα συνδεόμενο με την απόφαση για μία δομική αναμόρφωση του ρυθμιστικού πλαισίου, αποτελεί το μερίδιο του ΥΦΑ στη συνολική κατανάλωση της χώρας ή -ακόμα πιο συγκεκριμένα- στη συνολική κίνηση φυσικού αερίου εντός του ΕΣΦΑ.

Το πλαίσιο εκτιμήσεων για την αναγκαιότητα ρυθμιστικής προσαρμογής

Η συζήτηση για την αναμόρφωση του ρυθμιστικού πλαισίου στην Ελλάδα όσον αφορά το ΥΦΑ, οφείλει να έχει ως σημείο εκκίνησης τις συνολικότερες εκτιμήσεις για το μελλοντικό μερίδιο του ΥΦΑ ως ποσοστό στη κίνηση φυσικού αερίου στο ΕΣΦΑ. Εάν τα φαινόμενα congestion που παρατηρήθηκαν το 2019 στη Ρεβυθούσα θεωρηθούν περιστασιακά, τότε δεν υφίσταται ανάγκη συνολικής αναδιαμόρφωσης του ρυθμιστικού πλαισίου, παρά μόνο ανάγκη μικρών διορθωτικών παρεμβάσεων ώστε να μην επιβαρυνθεί η αγορά με ένα πιο πολύπλοκο ρυθμιστικό πλαίσιο αν αυτό δεν είναι αναγκαίο. Εάν όμως η εκτίμηση είναι ότι το υψηλό μερίδιο του ΥΦΑ στη συνολική κίνηση φυσικού αερίου εντός του ΕΣΦΑ θα συνεχίσει να υφίσταται -και ίσως αυξηθεί- τότε κρίνεται αναγκαία η ουσιαστική και προσεκτική αναμόρφωση του ρυθμιστικού πλαισίου.

Όσον αφορά τις γενικότερες εκτιμήσεις για την πορεία του ΥΦΑ στην ευρωπαϊκή αγορά αυτές κινούνται σε δύο διαμετρικά αντίθετες κατευθύνσεις. Μία πρώτη σειρά εκτιμήσεων καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η ζήτηση για φορτία ΥΦΑ θα μειωθεί στην Ευρώπη το επόμενο διάστημα ως αποτέλεσμα της σταθερά μειωμένης ζήτησης συνολικά φυσικού αερίου συνδεόμενης με τις επιπτώσεις της πανδημίας και του συνεχώς αυξανόμενου μεριδίου ΑΠΕ στην ηλεκτροπαραγωγή ως αποτέλεσμα των ευρωπαϊκών πολιτικών απανθρακοποίησης. Μία δεύτερη σειρά εκτιμήσεων καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ειδικά η ζήτηση ΥΦΑ θα βαίνει αυξανόμενη στην Ευρώπη ως αποτέλεσμα των γεωπολιτικών εξελίξεων, των πολιτικών της ΕΕ και ΗΠΑ για μείωση της εξάρτησης από Ρωσικό φυσικό αέριο, και των ιδιαιτέρως ανταγωνιστικών τιμών ΥΦΑ σε σχέση με το αέριο αγωγών. Εκ των δύο εναλλακτικών, εκτίμηση μου αποτελεί ότι γενικότερα στην ΕΕ τα μερίδια ΥΦΑ κατ’ ελάχιστο θα παραμείνουν στα υφιστάμενα επίπεδα, αν όχι θα αυξηθούν τα επόμενα χρόνια, καθώς η ισχύς των γεωπολιτικών συσχετισμών ανταγωνισμού της δύσης με τη Ρωσία παράγει σταθερά αποτελέσματα προς αυτή τη κατεύθυνση την τελευταία δεκαετία χωρίς το οιοδήποτε δείγμα εξασθένησης της.

Εκτίμηση για την κίνηση ΥΦΑ στην Ελλάδα

Ιδιαιτέρως για την Ελλάδα, ασφαλής εκτίμηση αποτελεί ότι τα μερίδια ΥΦΑ θα συνεχίσουν να κινούνται σε υψηλά επίπεδα ως ποσοστό της συνολικής κίνησης φυσικού αερίου εντός του ΕΣΦΑ. Οι αιτιάσεις που στηρίζουν αυτή την εκτίμηση συνοψίζονται στα εξής:

1. Το μερίδιο του φυσικού αερίου στο ενεργειακό μίγμα της χώρας θα αυξηθεί λόγω της επέκτασης του δικτύου μεταφοράς και διανομής (υφίστανται ήδη εκτεταμένα σχέδια επέκτασης από τις εταιρίες διανομής), λόγω της απολιγνιτοποίησης, η παραγωγή της οποίας εν μέρει θα αντικατασταθεί και από μονάδες φυσικού αερίου, και λόγω της εκτεταμένης διασύνδεσης της νησιωτικής Ελλάδας στο κεντρικό σύστημα μεταφοράς, που οδηγεί σε αντικατάσταση της έως πρότινος παραγόμενης ηλεκτροπαραγωγής (από μονάδες μαζούτ στα νησιά), από παραγωγή -και- από μονάδες φυσικού αερίου της ενδοχώρας.

2. Η τάση στη Βουλγαρία για εισαγωγές ΥΦΑ από τη Ρεβυθούσα η οποία ξεκίνησε το 2019 αναμένεται να ενισχυθεί τα επόμενα χρόνια καθώς λήγουν τα μακροχρόνια συμβόλαια προμήθειας από την Gazprom οπότε οι εκεί προμηθευτές έχουν τη δυνατότητα για όλο και μεγαλύτερη ευελιξία μέσω εισαγωγών ΥΦΑ από Ελλάδα.

3. Η ολοκλήρωση του υπό κατασκευή αγωγού IGB που θα συνδέει την Ελλάδα με τη Βουλγαρία, θα ενισχύσει το ανωτέρω φαινόμενο καθώς με τη σύνδεση του στο ΕΣΦΑ θα μπορεί να μεταφέρει πρόσθετα φορτία στη Βουλγαρία (και) από τη Ρεβυθούσα.

4. Ο σχεδιαζόμενος αγωγός φυσικού αερίου Ελλάδας-Σκοπίων οδηγεί επίσης σε εξαγωγές φυσικού αερίου προερχόμενου και από τη Ρεβυθούσα προς τα Σκόπια. Η δε γεωπολιτική βαρύτητα που δίνουν οι ΗΠΑ στη σταθερότητα της περιοχής και διατήρηση των Σκοπίων εντός της σφαίρας επιρροής της Δύσης υποστηρίζει την εισαγωγή αμερικανικού ΥΦΑ προς τη γειτονική χώρα (μέσω Ρεβυθούσας).

5. Οι σχεδιασμοί του ΔΕΣΦΑ για ανάπτυξη υπηρεσιών LNG Trucking (μεταφορά ΥΦΑ μέσω φορτηγών σε περιοχές εκτός ΕΣΦΑ) , Small scale LNG (μεταφορές ΥΦΑ με μικρότερα πλοία σε παράκτιες περιοχές της χώρας εκτός ΕΣΦΑ), και LNG Bunkering (χρήση ΥΦΑ ως καύσιμο στην ακτοπλοΐα) οδηγούν σε αύξηση της κίνησης ΥΦΑ στη Ρεβυθούσα.

Η αναδόμηση του ρυθμιστικού πλαισίου ΥΦΑ

Εκκινώντας από την εκτίμηση ότι τα μερίδια του ΥΦΑ στο ΕΣΦΑ θα διατηρηθούν κατ’ ελάχιστο στα υφιστάμενα επίπεδα, και καθώς στην αγορά έπεται η εισαγωγή νέων υπηρεσιών, όπως LNG Trucking, Small scale LNG, και LNG Bunkering, κρίνεται ως αναγκαία η ουσιαστική και προσεκτική αναμόρφωση του ρυθμιστικού πλαισίου που αφορά το ΥΦΑ. Επί αυτού προτείνεται η δόμηση ενός πλαισίου το οποίο θα προβλέπει διακριτές διαδικασίες και διακριτές δέσμες υποχρεώσεων μεταξύ bundled και unbundled υπηρεσιών. Συγκεκριμένα, μέρος των προβλημάτων από τη διαχείριση του congestion στη Ρεβυθούσα, εκτιμάται ότι προέκυψαν επειδή το υφιστάμενο ρυθμιστικό πλαίσιο παρουσιάζει ελλείψεις σε αυτή ακριβώς τη διάκριση μεταξύ των προσφερόμενων υπηρεσιών και των διαδικασιών που τις πλαισιώνουν.

Συγκεκριμένα, στον Κώδικα Διαχείρισης του ΕΣΦΑ, στο Άρθρο 66 παρ. 2 προβλέπεται ότι ο Διαχειριστής υποχρεούται να παρέχει στους Χρήστες την Βασική Υπηρεσία ΥΦΑ η οποία παρέχεται για κάθε Φορτίο ΥΦΑ και περιλαμβάνει (Α) την Εκφόρτωση ΥΦΑ, (Β) την Προσωρινή Αποθήκευση ΥΦΑ, (Γ) την αεριοποίηση του Φορτίου ΥΦΑ και την εν συνεχεία έγχυσή του στο Σύστημα Μεταφοράς (Δ) Την εκτέλεση των αναγκαίων μετρήσεων. Επίσης στις παρ. 3 και 6, προβλέπεται η υποχρέωση σύναψης Σύμβασης που αφορά τη Βασική Υπηρεσία ΥΦΑ και η σχετική Αίτηση Παροχής Βασικής Υπηρεσίας ΥΦΑ.

Ενώ όμως για τις υπηρεσίες Εκφόρτωσης ΥΦΑ (Άρθρο 67) και Προσωρινής Αποθήκευσης ΥΦΑ (Άρθρο 69) δεν προβλέπεται κάποια διαφοροποίηση σε σχέση με το δηλωθέν στην Αίτηση Παροχής Βασικής Υπηρεσίας ΥΦΑ (άρθρο 66. Παρ.8) πρόγραμμα εκφορτώσεων Φορτίων ΥΦΑ, εντούτοις στην σχετική Αίτηση δηλώνεται χωριστά η δέσμευση Δυναμικότητας Αεριοποίησης ΥΦΑ (άρθρο 70 παρ. 1 και 4).

Η εστία λοιπόν των προβλημάτων θα μπορούσε να εντοπίζεται στη διαφοροποίηση από πλευράς ρυθμιστικού πλαισίου των απαιτήσεων και του χειρισμού ενός (Αεριοποίηση) εκ των τεσσάρων (Εκφόρτωση, Αποθήκευση, Αεριοποίηση, Μετρήσεις) υπηρεσιών που περιλαμβάνονται όμως μαζί (bundled) εντός της Βασικής Υπηρεσίας ΥΦΑ. Τα δε προβλήματα δύνανται να εμφανίζονται είτε ως φαινόμενα συσσώρευσης (hoarding) στα πλαίσια της δυνατότητας Εκχώρησης Δεσμευμένης Δυναμικότητας Αεριοποίησης του άρθρου 73, είτε ως παρερμηνεία των συνθηκών που περιβάλουν την παρ. 7 του άρθρου 71 (περί του ορίου των 45 ημερών για την υποβολή της Αίτησης).

Προτάσεις αναμόρφωσης του ρυθμιστικού πλαισίου

Με βάση τα παραπάνω, είναι ιδιαιτέρως σημαντικό, στην όποια αναμόρφωση του ρυθμιστικού πλαισίου, να προκύπτει σαφής διαχωρισμός μεταξύ bundled και unbundled υπηρεσιών ο οποίος θα συνοδεύεται από εξίσου διακριτές διαδικασίες και δεσμεύσεις.

Συγκεκριμένα, για το θέμα της Βασικής Υπηρεσίας ΥΦΑ, προτείνεται αυτή να περιλαμβάνει ως bundled υπηρεσία μόνο τις δραστηριότητες Εκφόρτωσης, Προσωρινής Αποθήκευσης, και Μετρήσεων. Η υπηρεσία Αεριοποίησης θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως χωριστή υπηρεσία (με διαφορετικές υποχρεώσεις, διαφορετικές Αιτήσεις Δήλωσης Δέσμευσης Χωρητικότητας και κατοχύρωση σειράς προτεραιότητας). Κάτι αντίστοιχο άλλωστε υφίσταται στον ισχύοντα Κανονισμό και για τη δέσμευση Μεταφορικής Ικανότητα στο Σημείο Εισόδου ΥΦΑ του Συστήματος Μεταφοράς, (άρθρο 10 και άρθρο 71 παρ. 1) αλλά και με την παροχή Πρόσθετου Χώρου Αποθήκευσης (άρθρο 69 παρ. 7) αλλά και συνολικότερα με τα προβλεπόμενα του άρθρου 72 περί πρόσθετων υπηρεσιών.

Παράλληλα, και προς αποφυγή επιβαρύνσεων της καθημερινής δραστηριότητας του Τερματικού, το ρυθμιστικό πλαίσιο θα μπορούσε να προβλέπει την παράλληλη προσφορά unbundled υπηρεσιών όπως η παραπάνω, αλλά και fully bundled όπου η μεν Βασική Υπηρεσία ΥΦΑ θα περιλάμβανε και τις 4 υπηρεσίες, χωρίς όμως την υφιστάμενη δυνατότητα χωριστής δέσμευσης χωρητικότητας αεριοποίησης.

Η συγκρότηση άλλωστε ενός πλέγματος από bundled και unbundled υπηρεσίες κρίνεται ως αναγκαία προκειμένου να εισαχθούν και λειτουργήσουν με επιτυχία οι νέες υπηρεσίες ΥΦΑ LNG Trucking, Small scale LNG, και LNG Bunkering, οι οποίες αφενός προσδίδουν μεγαλύτερη ευελιξία στο σύστημα, αφετέρου αποσυνδέουν οριστικά τη διαδικασία παραλαβής φορτίων ΥΦΑ στον Τερματικό Σταθμό από την περαιτέρω πορεία τους (αεριοποίηση ή επαναφόρτωση ως ΥΦΑ).

Με βάση τα ανωτέρω, θα πρέπει να επισημανθεί ότι παράλληλα, ένα ρυθμιστικό πλαίσιο που προσδίδει περισσότερη ευελιξία στο σύστημα, οφείλει να περιέχει και προβλέψεις εναντίον πρακτικών συσσώρευσης (hoarding) της Εκχώρησης Δεσμευμένης Δυναμικότητας Αεριοποίησης, οι οποίες έχοντας ως αφετηρία την -καλοδεχούμενη- αύξηση της ευελιξίας και βελτιστοποίησης της αποδοτικότητας των φορτίων, μπορεί να καταλήξουν σε φαινόμενα κακών εννοούμενης κερδοσκοπίας βλαπτικής προς τον υγιή ανταγωνισμό.

Στο πλαίσιο της ανωτέρω ανάλυσης, οι προτεινόμενες στη δημόσια διαβούλευση αλλαγές στον Κώδικα Διαχείρισης του Εθνικού Συστήματος Φυσικού Αερίου, στον Κανονισμό Τιμολόγησης, και στα σχετικά έντυπα αιτήσεων που τα συνοδεύουν, κρίνεται ότι κινούνται προς τη σωστή κατεύθυνση.

Πρόσθετες επισημάνσεις για το μέλλον

Με τη δημιουργία του FSRU στην Αλεξανδρούπολη και καθώς αυτό θα συνδεθεί με το ΕΣΦΑ, το ρυθμιστικό πλαίσιο οφείλει να προσφέρει και υπηρεσίες συνδυασμένης διαχείρισης υπηρεσιών αεριοποίησης, όπου η δεσμευμένη χωρητικότητα σε ένα Τερματικό (πχ. Ρεβυθούσα) θα μπορούσε να εξυπηρετηθεί από το άλλο (Αλεξανδρούπολη) αν αυτό επιλέξει ο Χρήστης και είναι τεχνικά εφικτό τη δεδομένη χρονική περίοδο.

Με τη δημιουργία της αποθήκης στο πεδίο «Νότια Καβάλα» και εφόσον αυτή συνδεθεί στο ΕΣΦΑ, το ρυθμιστικό πλαίσιο θα πρέπει να προβλέπει και την παροχή unbundled υπηρεσιών “LNG + underground gas storage” (υφίστανται αυτή τη στιγμή στην Ιταλία) όπου οι υπηρεσίες εκφόρτωσης προσφέρονται συνδυαστικά με δέσμευση χωρητικότητας αποθήκευσης σε υπόγεια αποθήκη και χωρητικότητας έκχυσης στο ΕΣΦΑ.

Το δε ρυθμιστικό πλαίσιο της Ρεβυθούσας δύναται επί της ουσίας να αποτελέσει τη βάση για το αντίστοιχο πλαίσιο που θα πρέπει να διέπει και την Αποθήκη στην Καβάλα, η οποία δυνητικά θα αντιμετωπίσει τα ίδια ζητήματα conjestion και όπου θα απαιτείται ακόμα προσεκτικότερος προγραμματισμός καθώς η διαδικασία έγχυσης και απόληξης Φ.Α. θα είναι πολύ πιο χρονοβόρα, λόγω των τεχνικών χαρακτηριστικών της κοιλότητας.

* Ο Μιχάλης Μαθιουλάκης είναι αναλυτής Ενεργειακής Στρατηγικής και Ακαδημαϊκός Διευθυντής του Greek Energy Forum