Το τελευταίο της χαρτί παίζει η Gazprom: Το σχέδιο για μείωση των εξαγωγών προς την Ευρώπη – Πώς θα αντιδράσει η αγορά

Παρά τον συνεχιζόμενο πόλεμο στην Ουκρανία, τις δυτικές κυρώσεις, τις δολιοφθορές αγωγών, αλλά και τις απειλές από τη Μόσχα, το ρωσικό φυσικό αέριο εξακολουθεί να ρέει προς την Ευρώπη, αν και σε σημαντικά μικρότερες ποσότητες.

Η μείωση αυτή είχε σημαντικό αντίκτυπο στην επιρροή της Gazprom στην ΕΕ, καθώς η ρωσική κρατική εταιρεία, η οποία έχει μονοπώλιο στις εξαγωγές μέσω αγωγών, έχει χάσει την κύρια και πιο προσοδοφόρα αγορά της και έχει γίνει στόχος πολυάριθμων διεθνών διαιτησιακών διαδικασιών. 

Επιμένει

Παρά την υποβάθμιση της θέσης της η Gazprom δεν φαίνεται να έχει πει ακόμα την τελευταία της λέξη και φέρεται διατεθειμένη να παίξει ένα ακόμα χαρτί: αν και επισήμως η ρωσική εταιρεία ανακοινώνει κάθε εβδομάδα τις ποσότητες που περνούν μέσω Ουκρανίας στην Ευρώπη, ρωσικά δημοσιεύματα επιμένουν ότι δεν αποκλείεται το επόμενο διάστημα να ανακοινωθεί σημαντικός περιορισμός στις προμήθειες.

Δεν είναι τυχαίο ότι το τελευταίο διάστημα καταγράφεται ένα μπαράζ επιθέσεων με drones και πυραύλους στην ενεργειακή υποδομή της Ουκρανίας.

Η γραμμή διέλευσης μέσω της Ουκρανίας παραμένει η μόνη οδός για την παροχή ρωσικού φυσικού αερίου σε χώρες της δυτικής και κεντρικής Ευρώπης. 

Αποδέσμευση

Η ΕΕ πέτυχε μείωση κατά 80% στις παραδόσεις ρωσικού φυσικού αερίου μέσω αγωγών χωρίς να καταφύγει στον ενεργειακό περιορισμό ή να αποκηρύξει την πολιτική, οικονομική και στρατιωτική της υποστήριξη προς την Ουκρανία. Ενώ η Ρωσία αντιπροσώπευε το 42% των ευρωπαϊκών εισαγωγών φυσικού αερίου το 2021, το ποσοστό αυτό είχε πέσει στο 14% έως το 2023 (5,3% LNG και 8,7% αέριο μέσω αγωγών). Χάρη στην ανάπτυξη νέων δυνατοτήτων εισαγωγής LNG και στην κατασκευή διασυνδέσεων, η ΕΕ έχει εισέλθει σε μια νέα φάση της αποσύνδεσής της από το ρωσικό αέριο , μειώνοντας τους φόβους για ελλείψεις καυσίμων. Ο στόχος τώρα είναι να αναπτυχθεί μια στρατηγική για τον καθορισμό του μέλλοντος του ρωσικού φυσικού αερίου έως το 2027, ημερομηνία που ορίστηκε στο REPowerEU για το τέλος της αγοράς υδρογονανθράκων από τη Ρωσία.

Διαμετακόμιση από Ουκρανία

Στην περίπτωση των εισαγωγών μέσω αγωγών, η επιχειρησιακή επιστροφή του Nord Stream μπορεί να αποκλειστεί, ενώ για πολιτικούς λόγους η επανέναρξη των ροών μέσω Πολωνίας (τον αγωγό Yamal) φαίνεται απίθανη. Η σύμβαση διαμετακόμισης της Ουκρανίας θα λήξει στις 31 Δεκεμβρίου 2024 και το Κίεβο ανακοίνωσε την πρόθεσή του να μην διαπραγματευτεί μια συμφωνία ανανέωσης με την Gazprom. Αν και τους τελευταίους μήνες, στο πλαίσιο των συνομιλιών της με την Ουγγαρία και τη Σλοβακία, η Ουκρανία άνοιξε την πόρτα σε περιστασιακές παραδόσεις ρωσικού φυσικού αερίου που συνεχίζονται μετά το 2024, φαίνεται σαφές ότι αυτές οι ροές θα είναι μικρότερες από ό,τι σήμερα και θα έχουν προσωρινό χαρακτήρα. 

Αυτό σημαίνει ότι μόνο ο TurkStream θα ήταν επιχειρησιακός για τις παραδόσεις φυσικού αερίου στους λίγους εναπομείναντες πελάτες της Gazprom στην ΕΕ. Η TurkStream αναμένεται να είναι σε θέση να απορροφήσει ένα οριακό στοιχείο των όγκων που εκτρέπονται από την Ουκρανία από το 2025 και μετά, κυρίως για να προμηθεύσει τη Σλοβακία και την Ουγγαρία, προκαλώντας την αναστολή των υπόλοιπων μακροπρόθεσμων συμβάσεων που δεν εξυπηρετούνται από την Gazprom, όπως αυτές με την Αυστρία και την Ιταλία. 

Εκτός κυρώσεων

Θυμίζουμε ότι οι Βρυξέλλες μπορεί να έχουν επιβάλει κυρώσεις στο πετρέλαιο της Ρωσίας, όχι όμως και στο φυσικό αέριο. Ήταν η Μόσχα που πήρε την πρωτοβουλία να περιορίσει την τροφοδοσία, σε μία προσπάθεια να ασκήσει πίεση στις ευρωπαϊκές χώρες που στηρίζουν την Ουκρανία. Το πρώτο βήμα έγινε την άνοιξη του 2022, όταν η Ρωσία τερμάτισε την παροχή αερίου στη Γερμανία μέσω του αγωγού Τζαμάλ, που διέρχεται από την Πολωνία. Ακολούθησε μείωση της παροχής φυσικού αερίου προς τη δυτική Ευρώπη μέσω του αγωγού Nord Stream 1, ενώ τον Αύγουστο του 2022 τερματίστηκε οριστικά η τροφοδοσία μέσω του συγκεκριμένου αγωγού.

Αυτό σημαίνει ότι σήμερα η Ρωσία διαθέτει μόνο δύο διόδους για την παροχή φυσικού αερίου προς Δυσμάς. Η πρώτη αποτελεί μέρος του αγωγού TurkSTream, διέρχεται από την Τουρκία και τη Βουλγαρία, όπου μετονομάζεται σε Balkan Stream και συνεχίζει να τροφοδοτεί την Ουγγαρία, μέσω Σερβίας. Μόνο που η χωρητικότητα του αγωγού δεν ξεπερνά τα 16 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα ετησίως. Η δεύτερη δίοδος, που είχε κατασκευαστεί επί Σοβιετικής Ένωσης και διαθέτει πολύ μεγαλύτερη χωρητικότητα, είναι ο αγωγός μέσω Ουκρανίας, τον οποίο απειλεί τώρα να κλείσει η Μόσχα.

Η σύμβαση για τράνζιτ μεταφορά φυσικού αερίου την περίοδο 2019-2024 προβλέπει ότι κάθε χρόνο θα μεταφέρονται 40 δις κυβικά μέτρα από τη Ρωσία, μέσω Ουκρανίας και Σλοβακίας, στον συνοριακό σταθμό Μπαουμγκάρτεν της Αυστρίας. Από εκεί το φυσικό αέριο διοχετεύεται στον κάθε εισαγωγέα φυσικού αερίου για την Αυστρία, τη Γερμανία, την Ιταλία, την Τσεχια, τη Σλοβενία και άλλες χώρες. Από τους μεγάλους πελάτες έχει απομείνει μόνο ο αυστριακός ημικρατικός όμιλος πετρελαιοειδών και φυσικού αερίου OMV.

Ο ρόλος της Ουγγαρίας

Ενώ οι ευρωπαϊκές χώρες εφαρμόζουν σχέδια διαφοροποίησης και παραμένουν ευθυγραμμισμένες με τον στόχο του 2027, η Ουγγαρία έχει αποδείξει την πρόθεσή της να συνεχίσει να εισάγει ρωσικό φυσικό αέριο υπογράφοντας νέα μακροπρόθεσμα συμβόλαια μετά την εισβολή. Αν και η θέση της κυβέρνησης του Viktor Orbán σε σχέση με τη Μόσχα παραμένει η εξαίρεση στην ΕΕ, δημιουργεί ένα προηγούμενο που θα μπορούσε να υπονομεύσει τη βούληση εκείνων των κρατών μελών που έχουν την επιλογή να συνεχίσουν να λαμβάνουν ρωσικό αέριο μέσω του TurkStream.

Τα κέρδη

Οι απειλές για τερματισμό των ροών από την πλευρά της Gazprom φαίνεται ότι είναι μονόδρομος για την εταιρεία που έχει δει τα κέρδη της να υποχωρούν σημαντικά: τα κέρδη της Gazprom μετά από φόρους εκτιμάται ότι το 2023 διαμορφώθηκαν σε 2,2 τρισεκατομμύρια ρούβλια, από 3,6 τρισεκατομμύρια το 2022, μειωμένα κατά 39%.

Οι δυτικοί αναλυτές βασίζονται σε εκτιμήσεις και αναφορές της Gazprom, η οποία μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, μαζί με ολόκληρο τον ρωσικό τομέα ενέργειας και καυσίμων, σταμάτησε να δημοσιεύει επίσημα στοιχεία.

Το Reuters εκτιμά ότι οι προμήθειες της Gazprom στην ευρωπαϊκή αγορά έφτασαν τα 28,3 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα το 2023, δηλαδή πτώση 55,6 τοις εκατό σε σύγκριση με το 2022, όταν 63,8 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα από αυτήν την εταιρεία έφτασαν στην Ευρώπη. Με βάση τα στοιχεία του ENTSO-G και του διαχειριστή συστήματος μεταφοράς φυσικού αερίου της Ουκρανίας, το Reuters εκτιμά ότι η μέση παροχή της Gazprom το 2023 ήταν περίπου 77,6 εκατομμύρια κυβικά μέτρα την ημέρα. Το 2022 ο αριθμός αυτός ήταν 174,8. Ο οργανισμός υπενθυμίζει ότι στο αποκορύφωμά του το 2018-19 η προμήθεια από την Gazprom έφτασε μεταξύ 175 και 180 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων. Σύμφωνα με στοιχεία του LSEG, οι προμήθειες LNG από τη Ρωσία στην Ευρώπη μειώθηκαν κατά 1,9% το 2023, πέφτοντας στους 15,8 μετρικούς τόνους.

Τι θα γίνει με τις τιμές

Αναλυτές εκτιμούν ότι οι αποφάσεις της Gazprom θα έχουν όλο και μικρότερο αντίκτυπο στις τιμές του φυσικού αερίου στην Ευρώπη και θα κλονίζονται μόνο από περιστατικά όπως η δολιοφθορά τόσο στο Nord Stream 1 όσο και στο 2, η ζημιά στον "Balticconnector" και οι μυστηριώδεις τρύπες που έχουν ανοίξει στον αγωγό στον τερματικό σταθμό LNG στο Brunsbuttel της Γερμανίας.