Πώς αποτρέπονται οι διακοπές ρεύματος και πώς αποζημιώνονται οι καταναλωτές; Νέες προκλήσεις και ρυθμιστικά κίνητρα

1. Eπενδύσεις 500 δις € στην Ευρώπη

Η ενεργειακή μετάβαση θέτει ισχυρές προκλήσεις για τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, καθιστώντας επιτακτική την προσαρμογή τους σε νέα δεδομένα, αισθητά διαφοροποιημένα από τις συνθήκες σχεδιασμού τους. Η ομαλή ενσωμάτωση της διεσπαρμένης παραγωγής από ΑΠΕ, που αναμένεται να υπερβεί το 60% της ηλεκτροπαραγωγής έως το 2030, η διαχείριση των στοχαστικών διακυμάνσεών της, η ένταξη νέων τεχνολογιών και υπηρεσιών ευελιξίας (με αφετηρία την ηλεκτροκίνηση, την αποθήκευση, και τις έξυπνες εφαρμογές), αλλά και οι ακραίες συνθήκες που επιφέρει η κλιματική αλλαγή, αναδεικνύουν διεθνώς, την ανάγκη για ενίσχυση και αναβάθμιση των δικτύων, ψηφιοποίηση, συντονισμένη προσέγγιση, και συνέργειες μεταξύ τομέων.

Στην εποχή της καινοτομίας και της πράσινης μετάβασης, η ομαλή λειτουργία των ηλεκτρικών δικτύων αντιμετωπίζει, μεταξύ άλλων, τρεις σημαντικές προκλήσεις: την ευελιξία, την ανθεκτικότητα, και την κυβερνοασφάλεια. Καθώς το ενεργειακό τοπίο γίνεται πιο σύνθετο, οι αλληλεπιδράσεις πλήθους παραγόντων και οι αλληλουχίες αστοχιών (cascade failures) αποκτούν κρίσιμη διάσταση. Αξίζει να αναφερθεί ότι οι δείκτες αξιοπιστίας, που αφορούν χρόνους και συχνότητα διακοπών ηλεκτροδότησης, εμφανίζουν αισθητή βελτίωση στην Ευρώπη, παρά τις σημαντικές ετερογένειες μεταξύ χωρών. 

Ωστόσο, όλο και συχνότερα επισημαίνεται ότι η ανθεκτικότητα, που αφορά ιδίως τον χρόνο αποκατάστασης των υποδομών, συνεχίζει να αποτελεί βασικό ζητούμενο. Επιπρόσθετα, αυξανόμενη έμφαση αποδίδεται στην ιδιότητα της αδράνειας (inertia), καθώς περιορίζεται η λειτουργία των συμβατικών μονάδων που την παρείχαν, σηματοδοτώντας την ανάγκη για προσαρμογές εξοπλισμού, παγίων, συστημάτων παρακολούθησης αλλά και νέες υπηρεσίες.  

Γενικότερα, όπως επισήμανε πρόσφατα η Επίτροπος Ενέργειας, κα. Kadri Simson, οι απαιτούμενες επενδύσεις στα δίκτυα ηλεκτρισμού θα πρέπει να διπλασιαστούν έως το 2030, συγκριτικά με την προηγούμενη δεκαετία, υπερβαίνοντας τα 500 δις ευρώ σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Το ρυθμιστικό πλαίσιο που διέπει τους Διαχειριστές Δικτύου είναι καταλυτικής σημασίας για την έγκαιρη υλοποίηση αυτών των επενδύσεων, με εύλογο κόστος για τους καταναλωτές, και σε εναρμόνιση με τις στρατηγικές κατευθύνσεις των εθνικών σχεδιασμών καθώς και τους αναθεωρημένους ευρωπαϊκούς στόχους. 

2. Παραδείγματα διαταραχών και διαχείρισή τους

Οι διαταραχές ηλεκτροδότησης, όπως αυτή που βιώσαμε στη χώρα μας στη διάρκεια της «Μήδειας», αναδεικνύουν, με τον πλέον δυσάρεστο τρόπο, τις εκ βάθρων αλλαγές που απαιτούνται, σε πολλαπλά επίπεδα, υπογραμμίζοντας την κρίσιμη σημασία της επικείμενης ιδιωτικοποίησης του ΔΕΔΔΗΕ. Μεταξύ των παραγόντων που έγιναν εμφανείς ήταν οι ελλιπείς επενδύσεις και ανεπάρκεια πόρων του Διαχειριστή Δικτύου, ως αντανάκλαση των προβλημάτων ρευστότητας, σε μια περίοδο παρατεταμένης οικονομικής ύφεσης. Με την υφιστάμενη ιδιοκτησιακή δομή, οι υπέρογκες οφειλές καταναλωτών προς την μητρική εταιρεία μετουσιώθηκαν σε οικονομική ασφυξία του Διαχειριστή. 

Στις υπο-επενδύσεις προστέθηκαν ενδεχομένως, οι ασαφείς ρόλοι φορέων, συντονιστικές αδυναμίες ή παραλείψεις σε προληπτικές δράσεις, και αναμφίβολα, μια δαιδαλώδης γραφειοκρατία. Το βέβαιο είναι ότι τα ζητήματα αυτά πρέπει να αντιμετωπιστούν άμεσα, όπως ήδη δρομολογείται, καθώς η ενεργειακή μετάβαση δημιουργεί πρόσθετες προκλήσεις.  

Είναι αποκαλυπτικό ότι τον Αύγουστο του 2019, 1 εκατ. καταναλωτές στην Αγγλία έμειναν χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα μετά από «θύελλα κεραυνών», με την πλήρη αποκατάσταση να έχει συντελεστεί εντός 45 λεπτών. Ο ρυθμιστής ενέργειας, Ofgem, επέβαλε πρόστιμα 4.5 εκατ. λιρών σε δύο ενεργειακούς κολοσσούς, την Orsted και την RWE, καθώς δύο μονάδες τους (ένα υπεράκτιο αιολικό πάρκο και μια μονάδα φυσικού αερίου αντιστοίχως) δεν ανταποκρίθηκαν, σε τεχνικό επίπεδο, όπως αναμενόταν. 

Ο Ofgem εκκίνησε άμεσα την διαδικασία επανεξέτασης προδιαγραφών εξοπλισμού αλλά και τον σχεδιασμό δημοπρασίας για μια νέα υπηρεσία, την παροχή αδράνειας. Επέβαλε επίσης, κύρωση στον Διαχειριστή Δικτύου, ύψους 1.5 εκατ. λιρών, για την αντίδρασή του να επανασυνδέσει καταναλωτές χωρίς ρητή υπόδειξη του Διαχειριστή Συστήματος. Αν και η αντίδραση αυτή δεν προκάλεσε παρενέργειες, τονίστηκε ότι θα μπορούσε, θεωρητικά, να υπονομεύσει την αποκατάσταση της λειτουργίας. Ο ρυθμιστής προέβη επίσης σε μια δέσμη συστάσεων προς τον Διαχειριστή Συστήματος για αναθεώρηση των πρακτικών και του τρόπου διακυβέρνησής του.

Εξίσου ανησυχητική ήταν και η διαταραχή συχνότητας στο σύστημα της Νοτιοανατολικής  Ευρώπης (της τάξης των 250 mHz), που εκδηλώθηκε στις 8 Ιανουαρίου 2021, με συνέπεια τον διαχωρισμό του από το σύστημα της Ηπειρωτικής Ευρώπης. Η επαναφορά σε παράλληλη λειτουργία επετεύχθη εντός μιας ώρας, με ανακατανομή παραγωγής, αλλαγές στις ροές ισχύος στις εθνικές διασυνδέσεις, αλλά και ενεργοποίηση διακόψιμων καταναλωτών (2300 MW) σε Γαλλία και Ιταλία, ενώ το μπλακάουτ δεν αποτράπηκε σε περιοχές της Ρουμανίας. 

Το γεγονός αυτό, διάρκειας 1 ώρας, τελεί ακόμη υπό διερεύνηση. Αρχικές ενδείξεις αφορούν αστοχία εξοπλισμού στην Κροατία, που προκάλεσε υπερφόρτωση στο εθνικό δίκτυο, και συνδυαστικά με άλλες παραμέτρους (όπως υψηλά φορτία λόγω ψύχους, και συμφόρηση στη Γαλλία, λόγω μη λειτουργίας 13 πυρηνικών μονάδων), δημιούργησε μια αλληλουχία διαταραχών σε πλήθος χωρών. 

Το περιστατικό θεωρήθηκε το αμέσως σοβαρότερο στην Ευρώπη μετά το μπλακάουτ του 2006, που προκάλεσε απώλεια ηλεκτροδότησης σε 15 εκατ. καταναλωτές για σχεδόν 2 ώρες. Τότε, η EοΝ προέβη σε προγραμματισμένη, νυχτερινή αποσύνδεση μιας γραμμής μεταφοράς στη Γερμανία, προκειμένου να επιτρέψει τη διέλευση υπερωκεάνιου πλοίου. Ωστόσο, δεν ενημέρωσε τους όμορους διαχειριστές για τη μετάθεση της αποσύνδεσης κατά 3 ώρες, θεωρώντας, εσφαλμένα, ότι η τεχνική ανάλυση θα παρείχε εξίσου καθησυχαστικά συμπεράσματα. Έτσι, μια υπερφόρτωση εθνικού δικτύου προκάλεσε cascade επιδράσεων, από την Πολωνία έως το Μαρόκο. 

Σύμφωνα πάντως, με έκθεση της Eurelectric (Δεκέμβριος 2020), ο μέσος χρόνος διακοπής ρεύματος και η συχνότητα των διακοπών ανά καταναλωτή ετησίως, όπως αποτυπώνονται στους δείκτες SAIDI και SAIFI, μειώθηκαν κατά 31% και 25%, στην Ευρώπη από το 2015. Για το 2020, τα επίπεδα των προαναφερθέντων δεικτών διαμορφώθηκαν στο 1.01 και 0.92 αντίστοιχα, αλλά η μεθοδολογία υπολογισμού αφορά μόνο το μεγαλύτερο αστικό κέντρο κάθε χώρας, εξαιρώντας διακοπές κάτω των 5 λεπτών.  Αξίζει να σημειωθεί ότι οι Διαχειριστές Δικτύου στην Ευρώπη ασκούν τη λειτουργία, ανάπτυξη και συντήρηση γραμμών μήκους 10 εκατ. χλμ., συνδέοντας 300 εκατ. καταναλωτές και διανέμοντας 2800 TWh ενέργειας ετησίως.  

Γενικότερα, οι προσεγγίσεις που εφαρμόζονται για την αποτροπή και διαχείριση αστοχιών στα δίκτυα περιλαμβάνουν: α) τη φυσική θωράκιση των υποδομών, με προληπτική συντήρηση, υπόγειες γραμμές, και ανυψωμένους υποσταθμούς, β) την παρακολούθηση και ανίχνευση σφαλμάτων σε πραγματικό χρόνο, γ) τη μοντελοποίηση ακραίων φαινομένων και προσομοίωση διαδοχικών αστοχιών, και δ) την ανάπτυξη τοπικών έξυπνων λύσεων, όπως τα μικροδίκτυα και η νησιδοποίηση. Όπως θα αναλυθεί στη συνέχεια, το ρυθμιστικό πλαίσιο που διέπει τους Διαχειριστές Δικτύου είναι καταλυτικής σημασίας για τη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας κατά την άσκηση των πολλαπλών ρόλων τους.

3. Ο ρόλος των Ρυθμιστών Ενέργειας

Καθώς τα δίκτυα ηλεκτρισμού είναι κατεξοχήν μονοπωλιακές δραστηριότητες, για την υλοποίηση των αναγκαίων επενδύσεων με το ελάχιστο κόστος για τους καταναλωτές, κομβικής σημασίας είναι ο ρόλος των αρμόδιων ρυθμιστών. Η αποτελεσματικότητα των Διαχειριστών Δικτύου εδράζεται συνήθως στο τρίπτυχο: καθορισμός στόχων, παρακολούθηση επίτευξης, επιβράβευση ή κύρωση. Για να περιοριστεί η επενδυτική αβεβαιότητα, το ρυθμιστικό πλαίσιο διαμορφώνεται συνήθως για αρκετά έτη, ακόμα και με ορίζοντα δεκαετίας, ενώ προδιαγράφονται με σαφήνεια οι διαδικασίες και τα κριτήρια για την αναθεώρηση των παραμέτρων του. 

Ειδικότερα, οι ρυθμιστικές αρχές ενέργειας καθορίζουν ένα πλαίσιο κανόνων και μεθοδολογιών για τη δραστηριότητα της διανομής, με εγγυημένη βάση απόδοσης (wacc) για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα (ρυθμιστική περίοδο), ενώ παράλληλα, θεσπίζουν μηχανισμούς κινήτρων, για αυξομείωση του επιτρεπόμενου εσόδου των Διαχειριστών, ανάλογα με την απόδοσή τους σε επιμέρους συνιστώσες (όπως οι λειτουργικές ή συνολικές δαπάνες, οι απώλειες, η ποιότητα παροχής ενέργειας και εξυπηρέτησης). 

Καθορίζονται έτσι, διαδικασίες ελέγχου και περιορισμού δαπανών, ώστε να δημιουργείται εύλογη αξία σε κρίσιμες διαστάσεις. Συναφώς, μέσα από επιμέρους παραμέτρους των μεθοδολογιών, σηματοδοτείται ο προσανατολισμός των επενδύσεων σε στρατηγικές κατευθύνσεις.  Γενικά, οι στόχοι που θέτουν οι ρυθμιστές αφορούν την αξιοπιστία, την ανθεκτικότητα, την ποιότητα υπηρεσιών, την έξυπνη μετάβαση, την καινοτομία, και την περιβαλλοντική βιωσιμότητα. Οι στόχοι αυτοί εξειδικεύονται σε μετρήσιμα μεγέθη και οι δείκτες αποτελεσματικότητας δημοσιεύονται σε τακτά διαστήματα. 

4. Δείκτες αποτελεσματικότητας - Το παράδειγμα της Αγγλίας

Για δύο σχεδόν δεκαετίες, όλοι οι διαχειριστές του ενεργειακού τομέα στο Ηνωμένο Βασίλειο αξιολογούνται σε πλήθος διαστάσεων, και το έσοδο τους υπόκειται σε επιβράβευση ή κύρωση, ανάλογα με το αν υπερέβησαν τους στόχους που έχουν τεθεί, ή αν υπολείπονται αυτών. Ενδεικτικά, το ποσοστό καταναλωτών που υφίστανται διακοπή ρεύματος καθώς και ο συνολικός χρόνος διακοπής ηλεκτροδότησης μπορούν να απομειώσουν το επιτρεπόμενο έσοδο για τα δίκτυα ηλεκτρισμού έως 1.2 % και 1.8%, αντιστοίχως.  

Για να δοθεί ώθηση στην καινοτομία, τo 2015 θεσπίστηκε για τα δίκτυα διανομής ηλεκτρισμού, κατ' αναλογία με άλλες υποδομές, η ρυθμιστική προσέγγιση RIIO (Revenues = Incentives + Innovation + Outputs). Το 2020 προστέθηκαν νέοι στόχοι, που αφορούν τον ανταγωνισμό σε υπηρεσίες εφεδρειών και εξισορρόπησης, την αποτελεσματική διάκριση ρόλων μεταξύ μονοπωλιακών δραστηριοτήτων και ανταγωνιστικών υπηρεσιών (όπως η ευελιξία), την ουδετερότητα μεταξύ ενισχύσεων του δικτύου και διαχείρισης με εναλλακτικούς τρόπους, και την αξιοποίηση συνεργειών για έναν ολιστικό ενεργειακό τομέα.  

Έτσι, παρά τις σημαντικές και καινοτόμες επενδύσεις που υλοποιούνται στα δίκτυα διανομής, συνεχίζει να ανακύπτει αξιόλογη μείωση των συνολικών δαπανών, της τάξης του 6% εντός της τελευταίας πενταετίας. Είναι αξιοσημείωτο ότι αξιολογείται διακριτά, μεταξύ πλήθους κριτηρίων, ο συντονισμός με τοπικές αρχές για τη διαχείριση πληροφοριών και αντιμετώπιση κρίσεων, η προτεραιοποίηση των καταναλωτών που χρήζουν υποστήριξης, αλλά και η κοπή δέντρων για την αποτροπή βλαβών.

Όπως αποτυπώνεται στην τελευταία έκθεση αξιολόγησης που αφορά το ρυθμιστικό έτος 2018-2019, οι έξι διαχειριστές δικτύου διέθεσαν 133 εκατ. λίρες για ενίσχυση αξιοπιστίας και ανθεκτικότητας, 45 εκατ. για καινοτομία, 1.2 εκατ. για βελτίωση συνθηκών στους χειρότερα εξυπηρετούμενους πελάτες τους, και 2.5 εκατ. για αποζημιώσεις καταναλωτών, λόγω αποκλίσεων από τα επιθυμητά όρια ποιότητας.  Το έσοδο ενός εκ των διαχειριστών απομειώθηκε κατά 40 εκατ. λίρες, ως απόρροια της απόδοσής του. Στο δίκτυο διανομής αντικαταστάθηκαν 34 χλμ. εναέριων καλωδίων, ενώ προστέθηκαν συνολικά 41 χλμ. υπόγειων καλωδίων, με κόστος 6.5 εκατ. λίρες. 

Επιπλέον, ο ρυθμιστής έχει καθορίσει δαπάνη 104 εκατ. λιρών για υπογειοποίηση καλωδίων σε περιοχές με ιδιαίτερη φυσική ή πολιτιστική σημασία σε βάθος 8ετίας, 90 εκατ. ετησίως για καινοτομία, 0.5-1% του εσόδου για καινοτομία μικρής κλίμακας, και πρόσθετη χρηματοδότηση για εφαρμογές αποδεδειγμένης καινοτομίας.  Αντίστοιχα, για το σύστημα μεταφοράς, το 2012 τέθηκε το ποσό των 500 εκατ. λιρών, με σκοπό τον περιορισμό της επίπτωσης των δικτύων στο περιβάλλον, ιδίως λόγω της ορατής θέσης τους.

5. Νέο Ρυθμιστικό Πλαίσιο για τον ΔΕΔΔΗΕ

Η μεθοδολογία του απαιτούμενου εσόδου του ΔΕΔΔΗΕ που εκδόθηκε τον Οκτώβριο του 2020 από τη ΡΑΕ (Απόφαση 1431/2020) είναι κομβικής σημασίας για τον μετασχηματισμό του Διαχειριστή, καθώς σηματοδοτεί σταθερότητα πλαισίου αλλά και ώθηση για τις απαιτούμενες επενδύσεις με τρόπο οικονομικά αποδοτικό.  Ήδη από την πρώτη ρυθμιστική περίοδο, 2021-2024, θα εφαρμόζεται μηχανισμός για τον περιορισμό λειτουργικών δαπανών (με εξαίρεση one-off δαπάνες) αλλά και μηχανισμός μείωσης των απωλειών δικτύου, που αναμένεται να επιφέρει αποτελέσματα στη 2η ρυθμιστική περίοδο, δηλαδή μετά το 2024.  

Αντίστοιχες μεθοδολογίες, που αφορούν ποιότητα υπηρεσιών, όπως οι διαταραχές ηλεκτροδότησης, έχουν μετατεθεί για μετά το 2024. Προκειμένου να βελτιστοποιηθεί η διάρθρωση των απασχολούμενων κεφαλαίων, θεσπίζεται ένας ιδεατός συντελεστής δανειακής επιβάρυνσης, που σηματοδοτεί το βαθμό φιλοδοξίας του επενδυτικού προγράμματος. Ο συντελεστής θα κυμαίνεται σε ένα εύρος από 45% έως 60%, με εξαίρεση την πρώτη ρυθμιστική περίοδο, όπου τίθεται ίσος με 40%. Για την υλοποίηση κρίσιμων επενδύσεων, σημαντική είναι και η πρόβλεψη αυξημένης απόδοσης κατά 0.5%-2% (wacc premium), για έργα μείζονος σημασίας, όπως ενδεχομένως οι έξυπνοι μετρητές. Η προσαύξηση θα εφαρμόζεται ανάλογα με τους χρόνους υλοποίησης που επιτυγχάνονται, και θα αφορά από 4 έως 7 έτη. 

6. Αποζημιώσεις καταναλωτών

Οι μηχανισμοί κινήτρων, που προαναφέρθηκαν, δίνουν ώθηση στους Διαχειριστές να περιορίσουν τη συχνότητα και διάρκεια των περιστατικών διακοπής ηλεκτροδότησης. Το όφελος που απορρέει μοιράζεται μεταξύ Διαχειριστή και καταναλωτών, μέσω μείωσης των χρεώσεων χρήσης δικτύου, με συντελεστή επιμερισμού που καθορίζει ο ρυθμιστής. Πώς όμως αποζημιώνονται οι καταναλωτές σε περιπτώσεις διαταραχών; Το ύψος του ποσού, οι όροι και οι προϋποθέσεις διαφέρουν μεταξύ των χωρών. Ας δούμε κάποια παραδείγματα. 

α) Στην Αγγλία, το επίπεδο αποζημίωσης αποτελεί συνάρτηση της χρονικής διάρκειας αλλά και της κλίμακας της διαταραχής. Ειδικότερα, αν η διακοπή ρεύματος αφορά λιγότερους από 5000 οικιακούς καταναλωτές, η αποζημίωση ανέρχεται στις 75 λίρες για διάστημα 12 ωρών, και προσαυξάνεται κατά 35 λίρες ανά 12ωρο. Αν η διακοπή είναι σοβαρότερη, επηρεάζοντας άνω των 5000 νοικοκυριών, τα παραπάνω χρονικά όρια αναπροσαρμόζονται στις 24 ώρες, με μέγιστο επίπεδο αποζημίωσης τις 300 λίρες. 

β) Στη Φινλανδία, η αποζημίωση διαμορφώνεται στο 10% της ετήσιας χρέωσης δικτύου για 12-24 ώρες διακοπής, στο 25% για 24-72 ώρες, στο 50% για 72-120 ώρες, και συνεχίζει να κλιμακώνεται, έως το 200% αν η διακοπή υπερβεί τις 12 ημέρες με ανώτατο όριο τα 2000 ευρώ. Σε περιπτώσεις εξαιρετικά ισχυρής θύελλας, δεν καταβάλλονται αποζημιώσεις για καθυστερήσεις στην έναρξη των εργασιών αποκατάστασης, αν διακυβεύεται η ασφάλεια του προσωπικού. 

γ) Στη χώρα μας, με την Απόφαση 1151Α/2019, η ΡΑΕ τροποποίησε τον χάρτη εγγυημένων υπηρεσιών για τους καταναλωτές, καθορίζοντας ως βασική αποζημίωση τα 20€ για πελάτες χαμηλής τάσης και στα 40€ για πελάτες μέσης τάσης, για όλες τις υπηρεσίες πλην της αποκατάστασης τροφοδότησης μέσης τάσης, όπου εφαρμόζεται αποζημίωση 150€. Θέσπισε επίσης, κλιμάκωση της καταβαλλόμενης αποζημίωσης έως και τέσσερις φορές πάνω από το βασικό επίπεδο, ανάλογα με την υπέρβαση του εγγυημένου χρόνου εξυπηρέτησης. 

Σε περιπτώσεις πρόκλησης βλαβών σε συσκευές καταναλωτών, εάν αυτές αποδεδειγμένα οφείλονται σε συμβάν για το οποίο φέρει ευθύνη ο Διαχειριστής του Δικτύου, από σχετικές πράξεις ή παραλείψεις του, καταβάλλεται αποζημίωση ύψους έως 600 €, με την εξαίρεση συνθηκών ανωτέρας βίας. Επιπρόσθετα, η ΡΑΕ πρόσθεσε νέες εγγυημένες υπηρεσίες, όπως η κατασκευή νέων συνδέσεων με μεγάλη επέκταση δικτύου και η αντικατάσταση απλού μετρητή, από νυκτερινό ή ηλεκτρονικό. Παράλληλα, θέσπισε μηχανισμούς παρακολούθησης ποιότητας όλων των επιμέρους υπηρεσιών. 

7. Αξία απώλειας φορτίου (VOLL)

Με την εφαρμογή εξειδικευμένων μεθοδολογιών και ερωτηματολογίων, που απευθύνονται σε διάφορες κατηγορίες καταναλωτών, μπορεί να ποσοτικοποιηθεί το τίμημα που προτίθενται να καταβάλουν οι καταναλωτές, προκειμένου να μην διακοπεί η ηλεκτροδότησή τους αλλά και η αποζημίωση που θα ήταν διατεθειμένοι να αποδεχθούν προκειμένου να αποσυνδεθούν. Τα επίπεδα αυτά λαμβάνονται υπόψη, διεθνώς, για τον καθορισμό ανώτατων ορίων στις χονδρεμπορικές αγορές.

Σύμφωνα με μελέτη που εκπόνησε το JRC για τη χώρα μας το 2018, για τους οικιακούς καταναλωτές το μέσο τίμημα για αποφυγή διακοπής ανέρχεται στα 6.15 € για διακοπή 90 λεπτών και η μέση αποζημίωση για αποδοχή διακοπής στα 14.29 €. Οι τιμές αυτές μεταφράζονται, βάσει στατιστικών κατανάλωσης, σε 7.1 €/kWh (ή 7100 €/ΜWh) και 16.5  €/kWh αντιστοίχως.  Για τις 800 εταιρείες που συμμετείχαν στην έρευνα, οι μέσες τιμές διαμορφώνονται στο 5.7% και 23.4%, αντιστοίχως, του λογαριασμού ηλεκτρικής ενέργειας ενός διμήνου. 

8. Αδράνεια - Μια νέα πρόκληση και υπηρεσία

Οι συμβατικές μονάδες παραγωγής προσδίδουν αδράνεια στο δίκτυο, η οποία απορρέει από τις ογκώδεις μάζες που διακρίνουν τους κινούμενους άξονες των γεννητριών τους.  Έτσι, μέσω της κινητικής ενέργειας που ενυπάρχει στις στρεφόμενες μάζες τους, συμβάλουν στην ευστάθεια των δικτύων, κατά τις αυξομειώσεις του φορτίου. Ο περιορισμός της λειτουργίας τους, καθώς η παραγωγή τους αντικαθίσταται από ΑΠΕ, συνεπάγεται προκλήσεις για την αδρανειακή απόκριση.  Η εφαρμογή νέων τεχνικών στον ελέγχο των μονάδων ΑΠΕ και αποθήκευσης, ώστε να παρέχεται ή να απορροφάται ισχύς κατά τα μεταβατικά φαινόμενα, μπορεί να ενισχύσει τεχνητά την αδράνεια, όπως και οι προσομοιώσεις εικονικής αδρανειακής απόκρισης. 

Τον Ιανουάριο του 2020, η Αγγλία διενήργησε την 1η δημοπρασία παγκοσμίως για παροχή αδράνειας (της τάξης των 12.5GVA δευτερολέπτων). Απονεμήθηκαν 6ετή συμβόλαια, συνολικής αξίας 328 εκατ. λιρών, σε 5 εταιρείες από τις 9 που εκδήλωσαν ενδιαφέρον. Ο μηχανισμός εκτιμάται ότι θα περιορίσει το σχετικό κόστος στην αγορά εξισορρόπησης.    Οι εταιρείες θα προβούν σε τροποποιήσεις υφιστάμενων μονάδων ή κατασκευές νέων. Παράλληλα, ο Διαχειριστής Συστήματος υιοθέτησε δύο καινοτόμα συστήματα. To πρώτο αφορά μέτρηση της αδράνειας σε πραγματικό χρόνο με εντυπωσιακή ακρίβεια, και επιτρέπει διενέργεια προβλέψεων. Το δεύτερο, που αναπτύχθηκε στη Φινλανδία (ex-Nokia) κατ’ αναλογία με το ραντάρ των υποβρυχίων, εντοπίζει αποκλίσεις στην αδράνεια και την συχνότητα, επιτρέποντας σχεδόν ταυτόχρονη διόρθωσή τους.  

Το παραπάνω παράδειγμα υπογραμμίζει το επίπεδο προσαρμογών που απαιτείται τόσο σε μηχανισμούς παρακολούθησης των δικτύων όσο και αγοράς, ώστε να αντιμετωπιστούν οι νέες προκλήσεις που αναδύονται.

9. Συμπεράσματα 

Η ενεργειακή μετάβαση θέτει νέες προκλήσεις για τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, όπως η ανθεκτικότητα σε ακραίες διακυμάνσεις ΑΠΕ, η ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών και υπηρεσιών, αλλά και τα χαμηλά επίπεδα αδράνειας, που επιφέρει η περιορισμένη λειτουργία συμβατικών μονάδων. Η αποτελεσματικότητα των Διαχειριστών Δικτύου θα συνεχίσει να εδραιώνεται στο τρίπτυχο: στοχοθεσία, μηχανισμοί κινήτρων, και διαφάνεια. Οι διαχειριστές θα αξιολογούνται σε πλήθος νέων διαστάσεων, με έμφαση στην καινοτομία και την απανθρακοποίηση, και το έσοδο τους θα υπόκειται σε επιβράβευση ή κύρωση, ανάλογα με την απόδοσή τους. Εξίσου κρίσιμη είναι και η σύγκριση (benchmarking) για βελτίωση στοχοθεσίας και αποτελεσματικότητας. 

Η ιδιωτικοποίηση του ΔΕΔΔΗΕ θα πρέπει να συνοδευτεί από τον απαραίτητο βαθμό φιλοδοξίας στο επενδυτικό του πρόγραμμα. Το ρυθμιστικό πλαίσιο που θέσπισε η ΡΑΕ τον Οκτώβριο του 2020, εισάγοντας μηχανισμούς για τον περιορισμό λειτουργικών δαπανών και απωλειών δικτύου, είναι αναντίρρητα, στην ορθή κατεύθυνση. Σε επόμενο στάδιο, είναι κρίσιμο το πλαίσιο αυτό να εμπλουτιστεί περαιτέρω με τους στόχους της ενεργειακής μετάβασης, στο πρότυπο άλλων χωρών. 

Η περίπτωση της Αγγλίας, όπου οι διαχειριστές αξιολογούνται ακόμα και ως προς τον συντονισμό τους με άλλους φορείς στη διαχείριση κρίσεων, ενώ τα έργα καινοτομίας αποτελούν πυλώνα του εσόδου τους, είναι μια πολύτιμη βάση αναφοράς. Είναι χαρακτηριστικό ότι από την ιδιωτικοποίηση των δικτύων ηλεκτρισμού στο Ηνωμένο Βασίλειο, έχουν υλοποιηθεί επενδύσεις 75 δις λιρών, αναβαθμίζοντας υποδομές του 1950. Είναι εντυπωσιακό ότι από το 2013, που εφαρμόστηκε το αναθεωρημένο σχήμα κινήτρων (RIIO), η εξοικονόμηση που επιτεύχθηκε σε όλα τα δίκτυα ενέργειας ανήλθε στα 6 δις λίρες. 

Πλέον, οι χρεώσεις δικτύου που καταβάλουν οι καταναλωτές ρεύματος στην Αγγλία ανέρχονται στις 90 λίρες ετησίως, κατά μέσο όρο. Επιπλέον, βαθμολογούν την εξυπηρέτησή τους από τους Διαχειριστές με 8.9/10, ενώ οι δείκτες διακοπής ηλεκτροδότησης έχουν υποχωρήσει στο μισό του ευρωπαϊκού μέσου όρου.  Γενικότερα, οι προσεγγίσεις που εφαρμόζονται για την υπογειοποίηση γραμμών, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη ή αναβάθμιση άλλων δικτύων (φυσικού αερίου, τηλεθέρμανσης, ύδρευσης, αποβλήτων) επιτρέπουν σημαντικό περιορισμό του κόστους και κρίσιμες συνέργειες. Αξιοσημείωτη είναι και η στρατηγική προσαρμογής για την εγκατάσταση 600 χιλιάδων αντλιών θερμότητας έως το 2028.

Αν ο Ευριπίδης στη Μήδεια ανατέμνει τον ανθρώπινο ψυχισμό, αποκωδικοποιώντας αντιδράσεις σε οριακές καταστάσεις, το φαινόμενο «Μήδεια» ανέδειξε με τον πλέον εμφανή τρόπο τις ευάλωτες πτυχές της διαχείρισης των δικτύων και τις τομές που απαιτούνται για τον μετασχηματισμό τους.  Το Ταμείο Ανάκαμψης είναι μια εξαιρετική συγκυρία για εκσυγχρονισμό κρίσιμων υποδομών, σε συνδυασμό με τη ρυθμιστική ορατότητα και τους μηχανισμούς αποτελεσματικότητας που έχουν ήδη θεμελιωθεί. 

---------------------------

Η Νεκταρία Καρακατσάνη είναι μαθηματικός, με εξειδίκευση στα οικονομικά της ενέργειας, στέλεχος της ΡΑΕ. Το κείμενο εκφράζει προσωπικές σκέψεις.