Μιχάλης Καϊταντζίδης: «Επανάσταση» ή «φούσκα» τo shale gas ;

«Επανάσταση» που θα αλλάξει τον παγκόσμιο ενεργειακό χάρτη αποκαλούν οι υποστηρικτές του το αέριο από σχιστόλιθο ή shale gas, και «φούσκα» που σύντομα θα ξεφουσκώσει, οι πολέμιοί του.

Όπως και να έχει το πράγμα, το αέριο που παράγεται από σχιστόλιθο, απειλεί να ανατρέψει το παγκόσμιο ενεργειακό σκηνικό, τόσο σε ό,τι αφορά στις τιμές των προϊόντων, όσο και τις γεωστρατηγικές που τείνουν να διαμορφωθούν. Από τη στιγμή δε, που στο παιχνίδι του shale gas εισέλθουν οικονομίες όπως της Κίνας και της Ινδίας - της πρώτης με τη βοήθεια των ΗΠΑ- όλα όσα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα, για την ενεργειακή οικονομία, θα αποτελούν πλέον παρελθόν.

Εκτεταμένα κοιτάσματα του αέριου από σχιστόλιθο βρίσκονται σε Βόρεια Αμερική, Ευρώπη, Κίνα, Ινδία και φυσικά Ρωσία. Η παραγωγή του αερίου αυτού που αποκαλείται και μη συμβατικό αέριο, καθώς δεν προέρχεται από τα συγκεκριμένης τυπολογίας κοιτάσματα που προσφέρουν πετρέλαιο και φυσικό αέριο, ξεκίνησε το 1980, με την εκμετάλλευση του κοιτάσματος Barnett στο Τέξας των Ηνωμένων Πολιτειών, που θεωρείται και η κοιτίδα ανάπτυξης του αέριου σχιστόλιθου.

Παρ’ όλα αυτά η παραγωγή παρέμεινε μικρή. Καθ’ όλη τη δεκαετία του ‘80, από περίπου 10.000 γεωτρήσεις, δεν ξεπερνούσε τα 4 δισ. κυβικά το χρόνο. Η ποσότητα αυτή, όπως είναι φυσικό, δεν διατάρασσε με τίποτε το χάρτη του διεθνούς εμπορίου φυσικού αερίου των ΗΠΑ. Η χώρα, εισάγει πάνω από 105 δισ. κυβικά αερίου το χρόνο, κυρίως από τον Καναδά (92 δις κυβικά) , αλλά και υγροποιημένο από Τρινιντάντ - Τομπάγκο, Αίγυπτο και μικρότερες ποσότητες από Νορβηγία και Κατάρ.

Στα μέσα του 2000, η μεγάλη ανατροπή

Η «επανάσταση» ωστόσο στο αέριο σχιστόλιθου, ξεκίνησε από τα μέσα και προς το τέλος της δεκαετίας του 2000, όταν, αφενός αναπτύχθηκαν νέες μέθοδοι εξαγωγής που πολλαπλασίασαν την παραγωγή από την ίδια γεώτρηση, ενώ ταυτόχρονα η κυβέρνηση των ΗΠΑ προσέφερε στο φυσικό αέριο ισχυρά κίνητρα, κυρίως φορολογικά, για τη μείωση της εξάρτησης της χώρας από τις εισαγωγές, αλλά και για την υποκατάσταση άλλων ρυπογόνων καυσίμων όπως ο άνθρακας.

Έτσι, τα 4 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου προερχόμενου από σχιστόλιθο, το 2009, έφτασαν τα 67 δισ. κυβικά μέτρα. Η ποσότητα αντιστοιχεί στο περίπου 11% της εγχώριας παραγωγής των ΗΠΑ (2009 - 593,4, 2008 574,4 δισ. κυβικά) και στο περίπου 10% της κατανάλωσης (2009-646, 2008-657,7 δισ. κυβικά). 

Το shale gas πιέζει προς τις τιμές του αερίου

Από την παράθεση των στοιχείων μόνο για τις ΗΠΑ, γίνεται φανερό ότι κάθε μείωση εισαγωγών στις ΗΠΑ, λόγω κάλυψης της ζήτησης από εγχώριες πηγές εύκολα προσπελάσιμες, όπως είναι τα κοιτάσματα του φυσικού αερίου σχιστόλιθου, απελευθερώνει ποσότητες στη διεθνή αγορά και πιέζει τις τιμές. Αυτές που θα θιγούν, θα είναι κυρίως οι εξαγωγές κάθε είδους αερίου προς τις ΗΠΑ, ενώ η διατήρηση της σημερινής τάσης στην παραγωγή των ΗΠΑ, θα επιτρέψει και εξαγωγές από τη χώρα, με τη μορφή υγροποιημένου αερίου.

Οι υπέρμαχοι του αέριου από σχιστόλιθο, υποστηρίζουν ότι η μεγάλη πτώση των τιμών στο φυσικό αέριο, οφείλεται σε αυτόν ακριβώς το λόγο. Οι σκεπτικιστές και οι πολέμιοί του, αποδίδουν τη μεγάλη πτώση κυρίως στην κρίση του 2008 που μείωσε τη ζήτηση. Από τα επίσημα δημοσιευμένα στοιχεία, προκύπτει εκτός από την μεγάλη πτώση τιμών μεταξύ 2008 και 2009, και η τεράστια διαφορά μεταξύ Ευρώπης και Β. Αμερικής, όπως και η μεγαλύτερη ευελιξία στη διαμόρφωση τιμών που συναντάται στη Β. Αμερική, έναντι της Ευρώπης κυρίως, λόγω της μεγαλύτερης εξάρτησης των ευρωπαϊκών χωρών από εισαγόμενο, μέσω αγωγών. Συγκεκριμένα, το 2008 και το 2009 οι τιμές σε δολάρια ΗΠΑ ανά εκατομμύριο BTU (British Thermal Units, ή περίπου 20 κυβικά μέτρα) διαμορφώθηκαν ως εξής: ΗΠΑ (Henry Hub) 8,85-3,89, Καναδάς (Alberta) 7,99-3,88, Ην. Βασίλειο 10,79-4,85, Γερμανία (μέση τιμή εισαγωγών) 11,56-8,52, Ιαπωνία (Υγροποιημένο μέση τιμή CIF) 12,55-9,06.

Σε κάθε περίπτωση, η εκμετάλλευση των κοιτασμάτων φυσικού αέριου από σχιστόλιθο στις ΗΠΑ, αλλά και η προοπτική εκμετάλλευσης σε άλλες περιοχές του κόσμου, (Ινδία, Κίνα, Ευρώπη), δημιουργεί μία νέα κατάσταση η οποία δεν μπορεί παρά να λαμβάνεται υπόψη στους σχεδιασμούς των κρατών και των μεγάλων επιχειρήσεων, τόσο για τις πηγές εφοδιασμού, όσο και για τις τιμές . Ο λόγος είναι ότι παρόμοια κοιτάσματα με τεράστια αποθέματα, βρίσκονται σε πολλές χώρες του κόσμου, κυρίως αναπτυσσόμενες και αποτελούν ενδογενή πηγή η οποία μπορεί να υποκαταστήσει εισαγωγές μέσω αγωγών, κυρίως όμως υγροποιημένου που μεταφέρεται με πλοία. 

Δυναμικό 175 τρισ. κυβικών μέτρων !

Πρόσφατη μελέτη του Center for European Policy Studies, για το φυσικό αέριο από σχιστόλιθο, παραπέμπει σε εκτιμήσεις του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (ΙΕΑ). Σύμφωνα με αυτές, το δυναμικό των χωρών της Δυτικής Ευρώπης, υπολογίζεται σε 175 τρισεκατομμύρια κυβικά μέτρα, ποσότητα ικανή να καλύψει την κατανάλωση της Γερμανίας (περίπου 80 δις. κυβικά το χρόνο) για πάνω από 200 χρόνια.

Ως η χώρα με τις μεγαλύτερες δυνατότητες εκμετάλλευσης τέτοιων κοιτασμάτων, εμφανίζεται η Πολωνία (εξαρτάται σήμερα κατά 75% από το Ρωσικό αέριο). Η χώρα αυτή πλεονεκτεί έναντι των άλλων Ευρωπαϊκών, επειδή πρώτον η κυβέρνησή της ευνοεί την εκμετάλλευση των κοιτασμάτων, και δεύτερον επειδή εμφανίζει χαρακτηριστικά που θα τη διευκόλυναν (αραιή κατοίκηση, κοιτάσματα μακριά από κατοικημένες περιοχές). Τα αποθέματα της Πολωνίας, υπολογίζονται σε 3 τρισεκατομμύρια κυβικά μέτρα, ποσότητα ικανή να καλύψει τη σημερινή της κατανάλωση ( περίπου 13 δισ. κυβικά μέτρα) για πάνω από 200 χρόνια. Ήδη η πολωνική κυβέρνηση αναμένει τα αποτελέσματα αποτίμησης των αποθεμάτων της σε αέριο σχιστόλιθου μέχρι το τέλος του χρόνου, οπότε εν συνεχεία ως φυσικό επακόλουθο, θα εντείνει τις πιέσεις της προς την ΕΕ, ώστε το αέριο αυτό να ενταχθεί στον ενεργειακό σχεδιασμό της Ένωσης. 

Παίρνουν θέσεις όλοι οι μεγάλοι όμιλοι

Ασχέτως της επιφυλακτικής στάσης που συνεχίζει να τηρεί επισήμως η ΕΕ για την εκμετάλλευση κοιτασμάτων αεριούχου σχιστόλιθου, οι μεγάλοι πετρελαϊκοί παίκτες των ΗΠΑ έχουν εγκαταστήσει τα επιτελεία τους σε Ευρωπαϊκές χώρες και έχουν εξασφαλίσει άδειες για έρευνα. Αναφέρονται χαρακτηριστικά οι Chevron, Conoco Philips και η Exxon Mobil, με παραχωρήσεις στην Πολωνία και η Exxon Mobil στην Κάτω Σαξονία της Γερμανίας. Αντίστοιχα, Ευρωπαϊκές εταιρείες όπως η British Gas , δημιούργησαν μικτά σχήματα με εξειδικευμένες στο αέριο σχιστόλιθου αμερικάνικες εταιρείες, για την εκμετάλλευση γνωστών κοιτασμάτων στις ΗΠΑ. Οι British Gas - Anadarco για το τεράστιο κοίτασμα Marcellus που εκτείνεται από την πολιτεία της Νέας Υόρκης βόρεια μέχρι τα καναδικά σύνορα. Η ΒΡ συζητά με την Lewis Energy για το κοίτασμα Εagle Ford του Τέξας και η νορβηγική Statoil και η γαλλική Total, προχωρούν σε αγορές εκτάσεων στις ΗΠΑ, ώστε να επωφεληθούν από το «μπουμ» του αέριου από σχιστόλιθο στο Νέο Κόσμο, μια και τα περιθώρια ανάπτυξης στην Ευρώπη εμφανίζονται ακόμη περιορισμένα. 

Τρεις λόγοι για το «μπουμ» στις ΗΠΑ

Γιατί όμως έγινε το «μπουμ» του αέριου από σχιστόλιθο στις ΗΠΑ και γιατί δεν ακολουθεί η Ευρώπη ; Πρώτον, στις ΗΠΑ αναπτύχθηκε η τεχνολογία εξαγωγής, μία πολύπλοκη διαδικασία που συνδυάζει γεωτρήσεις μεγάλου βάθους και προσβολή του κοιτάσματος (fracting), ώστε να απελευθερωθεί το αέριο από το πέτρωμα. Μέχρι σχετικά πρόσφατα, οι γεωτρήσεις ήταν αποκλειστικά κάθετες , οπότε χρειαζόταν πάρα πολλές για την απορρόφηση του αέριου από ένα κοίτασμα. Η ανάπτυξη της τεχνολογίας των οριζόντιων γεωτρήσεων, σε συνδυασμό με νέες μεθόδους προσβολής του σχιστόλιθου που χρησιμοποιούν νερό, άμμο και χημικά (σόδα), υπό πίεση, αύξησαν κατακόρυφα την παραγωγή της κάθε γεώτρησης και μείωσαν το κόστος.

Δεύτερον, στις ΗΠΑ, η ιδιοκτησία του υπεδάφους ανήκει στον ιδιοκτήτη του εδάφους. Έτσι πολλοί ιδιοκτήτες έναντι πώλησης δικαιωμάτων εκμετάλλευσης, αποκόμισαν τεράστια κέρδη από την πώληση και την είσπραξη δικαιωμάτων (royalties) τα οποία σε κάποιες περιπτώσεις έφταναν και στο 20% επί του παραγόμενου αερίου. Tρίτον, καταλυτικό ρόλο διαδραμάτισε η ενθάρρυνση της κυβέρνησης στην παραγωγή του φυσικού αέριου από σχιστόλιθο, για την απεξάρτηση της χώρας από εισαγωγές και την υποκατάσταση του άνθρακα, κυρίως στην ηλεκτροπαραγωγή, από το πολύ πιο φιλικό προς το περιβάλλον καύσιμο, όπως είναι το φυσικό αέριο. 

Στους «εχθρούς» του η Gazprom

Ωστόσο το αέριο από σχιστόλιθους, έχει και «εχθρούς». Όχι μόνο εκτός ΗΠΑ, που είναι οι παραγωγοί φυσικού αερίου με πρώτη τη ρωσική Gazprom, αλλά και μέσα στην ίδια τη χώρα για λόγους που έχουν σχέση με τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της εκμετάλλευσης. Οι εκμεταλλεύσεις των κοιτασμάτων, κατηγορούνται για υποβάθμιση της ποιότητας των νερών , λόγω της χρήσης των χημικών. Επίσης, για ατελείς μεθόδους διαχείρισης των αποβλήτων, δηλαδή του μίγματος νερού, άμμου και χημικών, που χρησιμοποιούνται για την προσβολή του κοιτάσματος και μετά τη χρήση τους, επιστρέφουν στην επιφάνεια.

Αυτοί είναι οι λόγοι που στις ΗΠΑ υπάρχει μία συγκράτηση στην εκμετάλλευση νέων κοιτασμάτων, έως ότου εγκριθεί η νέα νομοθεσία για την προστασία των νερών. Έτσι εγκαταλείπονται προσωρινά, σχέδια για εκμετάλλευση μεγάλων κοιτασμάτων που βρίσκονται σε πυκνοκατοικημένες περιοχές, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υποτιμάται η σημασία του καυσίμου αυτού. 

Επιφυλακτική η Ευρωπαϊκή Ένωση

Σε ό,τι αφορά στην ΕΕ, μετά από πιέσεις της Πολωνίας, η οποία ενδιαφέρεται έντονα για το θέμα, ακροθιγείς αναφορές, υπήρξαν μόνο στο πλαίσιο του Φόρουμ του Βερολίνου, που επισημαίνει την ανάγκη λήψης πρόσθετων μέτρων, σε συνεργασία με τη Νορβηγία, για την πρόσβαση σε εγχώριες ενεργειακές πηγές , χαμηλού κόστους και φιλικές προς το περιβάλλον.

Ωστόσο οι περισσότεροι αναλυτές, εκτιμούν ότι σταδιακά, με την αναμενόμενη μείωση της παραγωγής φυσικού αερίου στις χώρες της ΕΕ (περιλαμβάνεται και η Νορβηγία), οι ποσότητες που λείπουν θα καλυφθούν από αέριο σχιστόλιθου. Σύμφωνα με τα σενάρια του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, η παραγωγή φυσικού αερίου σε ΕΕ-Νορβηγία, το 2020 θα περιοριστεί σε περίπου 160 δισ. κυβικά το χρόνο, έναντι 270 δισ. κυβικών το 2009. Έτσι, με τη διατήρηση στα σημερινά επίπεδα, των εισαγωγών μέσω αγωγών και μέσω θαλάσσης, (περίπου 220 δισ. κυβικά το χρόνο), θα υπάρξει έλλειμμα περίπου 180 δισ. κυβικών, με δεδομένο ότι η κατανάλωση εκτιμάται ότι θα ξεπεράσει τα 550 δισ. κυβικά το 2020, έναντι περίπου 490 δισ. το 2009. 

Σαχίνης : «Παρακολουθούμε από κοντά τις εξελίξεις»

Στην Ελλάδα, δυστυχώς ή ευτυχώς, ανάλογα με το πώς βλέπει το θέμα κάποιος, αντίστοιχα κοιτάσματα δεν υπάρχουν. Ωστόσο η αναταραχή στην αγορά με πτώση στις τιμές του LNG και οι προοπτικές που διανοίγει η παραγωγή μη συμβατικού αέριου, είναι θέματα που παρακολουθεί η διοίκηση της ΔΕΠΑ, για τη χάραξη της στρατηγικής της. Ο πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας κ. Χάρης Σαχίνης, επιβεβαιώνει ότι το επιτελείο του παρακολουθεί συστηματικά τις εξελίξεις. Ωστόσο παρατηρεί ότι το ποιες θα είναι οι επιπτώσεις της εκμετάλλευσης φυσικού αέριου από σχιστόλιθο στη διεθνή αγορά, θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό, από το τι θα γίνει στην Κίνα, η οποία «διψάει» για φυσικό αέριο, ενώ διαθέτει τεράστια κοιτάσματα αεριούχου σχιστόλιθου.

Συνεργασία ΗΠΑ - Κίνας

Σύμφωνα με διεθνείς αναλυτές, θεωρείται δεδομένο ότι η Κίνα θα προχωρήσει στην εκμετάλλευση των κοιτασμάτων της και μάλιστα με αμερικανική βοήθεια. Ήδη στις 17 Νοεμβρίου 2009, οι πρόεδροι των δύο χωρών Μπαράκ Ομπάμα και Χου Ζιντάο, υπέγραψαν συμφωνία συνεργασίας (U.S.- China Shale Gas Resource Initiative). Bάσει αυτής, οι δύο χώρες συμφωνούν σε συνεργασίες για:

- τη μεταφορά αμερικάνικης τεχνογνωσίας για τον προσδιορισμό των αποθεμάτων της Κίνας και τις μεθόδους εκμετάλλευσης.

-τη στήριξη της Κίνας με παροχή τεχνογνωσίας στην εκμετάλλευση κοιτασμάτων.

-τη προώθηση κοινών επενδυτικών πρωτοβουλιών στην Κίνα.

Όπως σημειώνεται μεταξύ άλλων στο κοινό ανακοινωθέν, οι δυνατότητες παραγωγής φυσικού αερίου από σχιστόλιθο, έχουν αυξηθεί δραματικά τα τελευταία χρόνια, λόγω των τεχνολογικών εξελίξεων. Οι ΗΠΑ, όπως και η Κίνα, αλλά και άλλες χώρες, διαθέτουν πολύ μεγάλο δυναμικό σε κοιτάσματα, το μέγεθος των οποίων δεν είναι ακόμη γνωστό. Οι ΗΠΑ, είναι πρωτοπόρος στην τεχνολογία του φυσικού αέριου από σχιστόλιθο. Μεταφέροντας αυτή την τεχνολογία στην Κίνα, εκτός από οικονομικές ευκαιρίες, θα προσφέρουν στις δύο πλευρές τη δυνατότητα να βελτιώσουν την ενεργειακή τους ασφάλεια και να καταπολεμήσουν την κλιματική αλλαγή. 

Βάση για παραμερισμό της Ρωσίας…

Με λίγα λόγια, η συμφωνία ΗΠΑ-Κίνας, βάζει τις βάσεις για τον παραμερισμό της Ρωσίας, ως βασικού ενεργειακού εταίρου της δεύτερης. Ας θυμηθούμε τον περίπου εκβιασμό του Προέδρου Πούτιν προς την Ευρώπη, ότι δηλαδή αν θέτει εμπόδια και περιορισμούς στην διείσδυση του ρώσικου αερίου στην ΕΕ, τότε αυτό θα οδεύσει προς την Κίνα. Όπως δείχνουν τα πράγματα δηλαδή , το αέριο του σχιστόλιθου, δε θα έχει επιπτώσεις, μόνο στη διαμόρφωση των τιμών σε αέριο αγωγών και σε υγροποιημένο, αλλά και στον ανταγωνισμό των μεγάλων παικτών, αλλά θα προκαλέσει ανακατατάξεις και στην παγκόσμια γεωστρατηγική σκακιέρα.