Κλιματική Κρίση και νέος Καπιταλισμός των (Συμ)Μετόχων - Η ελληνική περίπτωση

Α. Ο αέναος Καπιταλισμός

Σε διεθνές επίπεδο, παρουσιάζονται τεράστιες ανισότητες στην κατανομή του παγκόσμιου πλούτου. Το 0.8% του πληθυσμού, κατέχει το 45% του παγκόσμιου πλούτου, ενώ το φτωχότερο 50% του παγκόσμιου πληθυσμού, κατέχει λιγότερο από το 1% του παγκόσμιου πλούτου.

Τα τελευταία 20 χρόνια, ο παγκόσμιος ιδιωτικός πλούτος τριπλασιάστηκε, φθάνοντας από τα $115 τρις, στα $320 τρις. Αντίστοιχα, το ΑΕΠ της Κίνας, μέσα σε 20 χρόνια, αυξήθηκε από $1.3 τρις, σε $13 τρις, ενώ η κατανάλωση κρέατος διπλασιάστηκε τα τελευταία 25 χρόνια και συνεχίζει να αυξάνει κατά 3% κάθε χρόνο.

Το 1990 στην Κίνα, το 70% των κατοίκων ζούσε με λιγότερο από $2 την ημέρα (δηλ. λιγότερο από $60 το μήνα), ενώ το 2015 το ποσοστό αυτό είχε μειωθεί στο 1%! Mέσα σε 25 χρόνια, πάνω από 1δις κάτοικοι της Κίνας, πέτυχαν να βελτιώσουν τις συνθήκες διαβίωσης τους, με προφανή αύξηση της κατανάλωσης τους σε ενέργεια, τρόφιμα, νερό, κα. Σε αντιδιαστολή, πάνω από 800.000.000 κάτοικοι της Αφρικής και της Ινδίας, δεν έχουν σήμερα ηλεκτρισμό.

Στην Ε.Ε. και την Ιαπωνία, η μεσαία τάξη, που σήμερα αποτελεί το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού, αυξάνει κατά 0.5% κάθε χρόνο, ενώ στα 3 δις κατοίκων της Κίνας και της Ινδίας, αυξάνει κατά 6%. Η μεσαία τάξη της Ασίας σύντομα θα αποτελεί το 85% της παγκόσμιας μεσαίας τάξης, δημιουργώντας νέα, τεράστια ζήτηση περισσότερων, ποιοτικά αναβαθμισμένων υπηρεσιών και αγαθών.

Οι Κλιματικοί Πρόσφυγες αποτελούν ήδη ορατή πραγματικότητα στη Μεσόγειο και τη Βόρεια Αφρική και όχι μόνο. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα (2018), έως το 2050 θα υπάρξουν πάνω από 140 εκατ. περιβαλλοντικοί πρόσφυγες, από χώρες της Αφρικής, της ΝΑ Ασίας, της Λατινικής Αμερικής. Η δίκαιη μετάβαση σε μια απανθρακοποιημένη οικονομία έχει εντελώς διαφορετικές διαστάσεις σε κοινωνίες που θέλουν τον ηλεκτρισμό για την πολλοστή τηλεόραση του σπιτιού, από κοινωνίες που θέλουν τον ηλεκτρισμό για να λειτουργεί το ψυγείο, όπου φυλάσσονται τα φάρμακα των μικρών παιδιών και των ηλικιωμένων. 

Από την άλλη πλευρά, στους κολοσσούς με τη μεγαλύτερη κεφαλαιοποίηση, άνω του $1τρις, οι 4 πρώτες εταιρείες είναι ψηφιακοί γίγαντες, με την Apple να φθάνει τα $1.25 τρις, τη Microsoft το $1.19 τρις, την Alphabet - Google και την Amazon επίσης να ξεπερνούν το $1τρις.

Β. Ο νέος Καπιταλισμός των (Συμ)Μετόχων

Η Ε.Ε. συμμετέχει στις παγκόσμιες εκπομπές με ποσοστό 12% και η Ελλάδα με ποσοστό 0,25%. Συνολικά η Ε.Ε. εκπέμπει 4,5 GtCO2, από τους οποίους η Γερμανία 0,8, η Μεγάλη Βρετανία 0,5, η Γαλλία 0,45 όπως και η Ιταλία, η Πολωνία 0,39, ενώ η Ελλάδα εκπέμπει το 2% της Ε.Ε., φθάνοντας τους 0,095. Αντίστοιχα, σε ευρωπαϊκό επίπεδο οι εκπομπές προέρχονται κατά 78% από την ενέργεια (με το 1/3 από τις μεταφορές), κατά 9% από τη βιομηχανία και κατά 10% από τη γεωργία. 

Η αντιμετώπιση των δύο παγκόσμιων προκλήσεων, της Κλιματικής Κρίσης και της 4η Βιομηχανικής Επανάστασης (4IR), πρέπει να γίνει με βάση τις αρχές της Κλιματικής και Ψηφιακής Δικαιοσύνης – Δημοκρατίας - Ηθικής, αφού οι αρνητικές επιπτώσεις της Κλιματικής Κρίσης θα πλήξουν κυρίως τους οικονομικά ασθενέστερους, καθώς και τα λιγότερο αναπτυγμένα κράτη.

Νέες ισορροπίες εμφανίζονται και στους τρεις συντελεστές παραγωγής πλούτου: το Κεφάλαιο, πλέον μεταφέρεται κι επενδύεται σε δευτερόλεπτα, η Γη (Φύση), αντιμετωπίζει τους κίνδυνους της Κλιματικής Κρίσης, ενώ η (πνευματική) Εργασία και Γνώση, επαναπροσδιορίζονται ως οι κορυφαίοι καθοδηγητικοί συντελεστές ιδιωτικού και δημόσιου τομέα της οικονομίας.

Οι παγκόσμιοι στόχοι για την Αειφόρο Ανάπτυξη (SDGs), οι δράσεις καταπολέμησης της Κλιματικής Κρίσης, η Κυκλική Οικονομία, η μείωση των Κοινωνικών και Οικονομικών Ανισοτήτων, είναι οι βασικοί πυλώνες μετασχηματισμού του Καπιταλισμού των Μετόχων (Shareholders Capitalism), σε Καπιταλισμό των Συμμετόχων (Stakeholders Capitalism), δηλ. της απόδοσης προτεραιότητας όχι μόνο στα κέρδη των μετόχων, αλλά και στα ενδιαφέροντα και την προστασία όλων των συντελεστών και παραμέτρων λειτουργίας, δηλ. της κοινωνίας, του περιβάλλοντος, των εργαζομένων, των πελατών, των προμηθευτών.

Οι πολιτικές Μετριασμού, Προσαρμογής, Ανθεκτικότητας, συνήθως δεν συγκεντρώνουν τη δημόσια συζήτηση για το Περιβάλλον, όπως π.χ. η Γεωργία – Κτηνοτροφία - αλλαγές Χρήσεων Γης, που προκαλούν το 25% των παγκοσμίων ρύπων, καθώς και η παγκόσμια βιομηχανία διεθνούς μόδας - fast fashion, η οποία παράγει το 10% των παγκόσμιων ρύπων, είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος καταναλωτής νερού, με την παραγωγή ενός τζιν, να απαιτεί περισσότερο νερό από όσο πίνει ένας άνθρωπος για 10 χρόνια, ενώ το πλύσιμο ρούχων απελευθερώνει 500.000 τόνους μικροίνες κάθε χρόνο στους ωκεανούς – το ισοδύναμο 50 δισεκατομμυρίων πλαστικών μπουκαλιών.

Γ. Τα 5 Επιχειρησιακά Σχέδια του ελληνικού Green Deal

Στην ελληνική περίπτωση, η πρόκληση είναι να χτίσουμε από την αρχή. Να δημιουργήσουμε ένα νέο υπόδειγμα λειτουργίας της οικονομίας, σε απόλυτη συμβατότητα και συνεργασία με την κοινωνία και το περιβάλλον. Η αποτελεσματική υλοποίηση του Greek Green Deal, απαιτεί τουλάχιστον 3πλασιασμό της ικανότητας σχεδιασμού, υλοποίησης και απορρόφησης κονδυλίων δράσεων από το δημόσιο (από τα σημερινά €2-3δις/χρόνο, στα €10-12δις/χρόνο).

Πρόκειται για τιτάνιο έργο, που η υλοποίησή του θα απαιτήσει πλήρη αναδιοργάνωση του τρόπου λειτουργίας του ευρύτερου Δημόσιου Τομέα (κεντρικό κράτος, περιφερειακή και τοπική αυτοδιοίκηση), μετασχηματισμό του σε Κράτος – Στρατηγείο, για εξοικονόμηση έως και €1δις κάθε χρόνο, με αξιολόγηση – επιβράβευση παντού και πλήρη αξιοποίηση του ιδιωτικού τομέα, μέσα από Μητρώα Πιστοποιημένων Ιδιωτών Συνεργατών του δημοσίου, όπως κι εφαρμογή των αρχών της Ευφυούς Γεωργίας, ώστε η ελληνική γεωργία, που αποδίδει κατά μέσο όρο €190/στρέμμα, να διδαχθεί από την Ολλανδική των €1.700/στρέμμα, ή την Ισραηλινή των €1.290/στρέμμα

Διακρίνω 5 Επιχειρησιακά Προγράμματα, που συμβάλλουν στο νέο αειφορικό παραγωγικό υπόδειγμα της χώρας:

Α. Ο τομέας της Ενέργειας απαιτεί έμφαση στους δύο σημαντικούς πολιτικούς και κοινωνικούς συντελεστές της: (1) την αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας, που πλήττει πάνω από 54.000.000 Ευρωπαίους πολίτες και 700.000 ελληνικές οικογένειες και (2) την ανάδειξη της σπουδαιότητας της αποκεντρωμένης ενεργειακής δημοκρατίας, με αξιοποίηση της ψηφιακής επανάστασης μέσα από τη δράση των αυτο-παραγωγών-καταναλωτών (prosumers).

Η ενίσχυση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) και της αποθήκευσής τους, η εξοικονόμηση ενέργειας (αφού η φθηνότερη ενέργεια είναι αυτή που δεν καταναλώθηκε ποτέ), τα έξυπνα δίκτυα, η ηλεκτροκίνηση, η απολιγνιτοποίηση, οι έρευνες υδρογονανθράκων (με τις – δυστυχώς- λιμνάζουσες 12 υπογεγραμμένες από το 2014 συμβάσεις σε Ιόνιο και νότια Κρήτη), η υλοποίηση των διεθνών αγωγών φυσικού αερίου (TAP, IGB, EASTMED, FSRU Αλεξανδρούπολης), που μπορούν να τροφοδοτήσουν την Ε.Ε. με το 10% του φυσικού αερίου που καταναλώνει, οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις νησιών, αποτελούν μέρος της εθνικής ενεργειακής στρατηγικής που από την περίοδο 2010-2014 διαμορφώθηκε ως μια εξωστρεφής, φιλόδοξη, αειφορική, καινοτόμος πολιτική ανταπόκρισης, τόσο στις ανάγκες γεωστρατηγικής αναβάθμισης της χώρας, όσο και στον σύγχρονο ρόλο μιας ενεργειακής αγοράς που διεθνοποιείται, γίνεται ανταγωνιστική κι ενσωματώνει όλες τις αρχές της ευρωπαϊκής Ενεργειακής Ένωσης (Energy Union).

Η εξοικονόμηση ενέργειας, αποτελεί τον μεγάλο συντελεστή υλοποίησης των εθνικών και ευρωπαϊκών κλιματικών στόχων, με συμβολή 44% στο σύνολο όλων των δράσεων μείωσης των αερίων θερμοκηπίου. Το εξαιρετικά πετυχημένο ελληνικό πρόγραμμα «Εξοικονομώ κατ΄ Οίκον», που σχεδιάσαμε και υλοποιήσαμε την περίοδο 2011-14, το οποίο είχε αξιολογηθεί ως το δεύτερο καλύτερο της Ε.Ε., συνεχίζει να είναι το πρότυπο πρόγραμμα αναβάθμισης του κτηριακού αποθέματος της χώρας. Ως νέο «Εξοικονομώ - Αυτονομώ», προκειμένου να υλοποιηθούν οι φιλόδοξοι εθνικοί κλιματολογικοί στόχοι, πρέπει να φτάσει ετησίως τις ενεργειακές αναβαθμίσεις 120.000 κατοικιών, με €1,2 δισ. επενδύσεις και δημιουργία 40.000 θέσεων εργασίας κάθε χρόνο. Στην Ελλάδα, το 45% των κατοικιών (περίπου 3.000.000 σπίτια), είναι ενεργειακά απολύτως αθωράκιστα. Το γεγονός ότι η εξοικονόμηση είναι ο κορυφαίος τομέας επενδύσεων, που δημιουργεί τις περισσότερες θέσεις εργασίας (έως και 40 θέσεις εργασίας για κάθε €1 εκατ., σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Ενέργειας - ΙΕΑ), με εξοικονόμηση €1.700/χρόνο (σε μια κατοικία που καταναλώνει €3.000/χρόνο, μετά την ενεργειακή αναβάθμιση, το κόστος μειώνεται στα €1.300/χρόνο), με το 70-75% των χρησιμοποιούμενων πρώτων υλών να παράγεται από ελληνικές επιχειρήσεις, πρέπει να ωθήσει την Πολιτεία να μεγιστοποιήσει τις διατιθέμενες επενδύσεις.

Επιπλέον, προτείνω να υλοποιηθεί ένα νέο πρόγραμμα ενεργειακής θωράκισης και αυτονομίας, με διεξαγωγή ανά Περιφέρεια της χώρας, διεθνών διαγωνισμών ΣΔΙΤ (και αξιοποίηση των εταιρειών ενεργειακών υπηρεσιών), το «Εξοικονομώ / Αυτονομώ Υγείας – Πρόνοιας», που θα στηρίξει διαχρονικά τις 500 δημόσιες και δημοτικές μονάδες νοσοκομείων, κέντρων υγείας, γηροκομείων, με κορυφαίο το ΕΣΥ, με επένδυση ύψους €500εκατ, που θα εξοικονομεί για τις μονάδες αυτές, €50.000.000/χρόνο. Το πρόγραμμα αυτό πρέπει για λόγους ταχύτητας, οικονομιών κλίμακας και αποτελεσματικότητας, να υλοποιηθεί με 15 Σ.Δ.Ι.Τ., μια για κάθε Περιφέρεια της χωράς (3 για την Αττική, λόγω μεγέθους)

Β. Οι έξυπνες, όμορφες, βιώσιμες πόλεις είναι το αύριο του ελληνικού αστικού περιβάλλοντος, ένα Ελληνικό Bauhaus, που με την αξιοποίηση της ψηφιακής τεχνολογίας και τη δρομολόγηση μιας νέας «Επιχείρησης Πολεοδομικής Ανασυγκρότησης του 21ου Αιώνα - ΕΠΑ21», θα διαμορφώσουν την Ελλάδα των Έξυπνων και Ανθεκτικών (resilient) Πόλεων, με λύσεις για καλύτερη διοίκηση και αποτελεσματικότερη τοπική δημοκρατία, φιλικότερη καθημερινότητα σε κυκλοφορία και ενημέρωση, περιβαλλοντική, αισθητική και ενεργειακή αναβάθμιση και αποτελεσματικότερη πολιτική προστασία. Η έξυπνη πόλη, είναι η πόλη που αισθάνεται· η αισθητική και δημοκρατική λειτουργία της δεν είναι πια ουτοπία της τέχνης και της πολιτικής. Τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια, η ψηφιοποίηση των θεσμικών γραμμών δόμησης και αξιοποίησης, τα Σχέδια Ολοκληρωμένων Αστικών Παρεμβάσεων (ΣΟΑΠ), στα κέντρα των πόλεων, η αξιοποίηση και αισθητική αναβάθμιση των πολλών διατηρητέων εγκαταλελειμμένων κτηρίων, αποτελούν άξονες προτεραιοτήτων για την εφαρμογή μιας συνολικής εθνικής στρατηγικής “για πόλεις που γεννήθηκαν από τους ανθρώπους, γερνούν με τους ανθρώπους και αναγεννούνται από τους ανθρώπους”, για ελληνικές πόλεις στις οποίες παράγεται σχεδόν το 60% του ΑΕΠ. 

Γ. Ο ενεργειακός τομέας της Θέρμανσης - Ψύξης, απορροφά το 48-52% της παγκόσμιας τελικής κατανάλωσης ενέργειας. Η παραγωγή ζεστού νερού χρήσης από ηλιακούς θερμοσίφωνες είναι μια σημαντική εθνική προτεραιότητα, αφού 22 δυναμικές ελληνικές εταιρείες βρίσκονται στην παγκόσμια πρωτοπορία, εξάγοντας το 50% της παραγωγής τους και απασχολώντας 3.500 εργαζόμενους. Ένας ηλιακός θερμοσίφωνας μιας τετραμελούς οικογένειας μειώνει κατά 1.700kgr/έτος τις εκπομπές CO2, ενώ ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο κατά 1.400kgr/έτος. Η εφαρμογή ειδικών φορολογικών κινήτρων για εγκατάσταση θερμικών ηλιακών συστημάτων σε όλα τα κτήρια της χώρας (επαγγελματικά, δημόσια, κατοικίες) είναι άμεση προτεραιότητα.

Δ. Η Ελλάδα είναι πλούσια σε ορυκτές πρώτες ύλες (η μεταλλευτική αξία των οποίων υπολογίζεται στα €80 δισ.), πολλές από τις οποίες είναι απαραίτητες για τις προηγμένες τεχνολογίες Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, Ηλεκτροκίνησης, Πληροφορικής και Επικοινωνιών. Έως το 2050, θα απαιτηθεί παγκόσμια, 5πλασιασμός των εξορυσσόμενων ποσοτήτων γραφίτη, λίθιου, κοβάλτιου, 2πλασιασμός του νικελίου, κ.α.

Η βιομηχανία Ηλεκτρικών Οχημάτων (Η.Ο. - EVs), για την επίτευξη του στόχου, τα Η.Ο. να αποτελούν το 30% της διεθνούς αγοράς το 2030 (πωλήσεις 30.000.000 Η.Ο.), θα απαιτήσουν επιπλέον: 

• 4,1 εκατ. tn χαλκού (αύξηση 18% σε σχέση με 2017) 
• 1,1 εκατ. tn νικελίου (αύξηση 55% σε σχέση με 2017) 
• 314.000 tn κοβάλτιου (αύξηση 332% σε σχέση με 2017) 

Ιδιαίτερα για τον χαλκό, μια «παραδοσιακή» ορυκτή πρώτη ύλη, αναμένεται να συμβάλει καθοριστικά στον παγκόσμιο στόχο για διατήρηση της αύξησης της θερμοκρασίας κάτω των 2°C. Τα μοντέλα οικονομικής γεωλογίας εκτιμούν ότι θα απαιτηθεί η χρησιμοποίηση του 89,4% των γνωστών παγκόσμιων αποθεμάτων χαλκού, με την κατανάλωση έως το 2050 να ανέρχεται στο 130,7% των αποθεμάτων αυτών. Το γεγονός αυτό θα εξαρτήσει την Ε.Ε. και την Κίνα, από τις περιοχές με σημαντικά κοιτάσματα χαλκού.

Στην Ελλάδα, ο χαλκός έχει ισχυρή κοιτασματολογική παρουσία, κυρίως στη Βόρεια Ελλάδα, με τα συνολικά αποθέματα όλων των κατηγοριών να εκτιμώνται στα 2.000.000 τόνους μεταλλικό χαλκό.

Ο ελληνικός εξορυκτικός κλάδος, με εξαγωγές στο 75% της παραγωγής του, μπορεί τα επόμενα χρόνια να διπλασιάσει τη συμβολή του στο ΑΕΠ (από 3,4% που είναι σήμερα, στο 7%) και τις θέσεις εργασίας (από 100.000 άμεσες και έμμεσες που είναι σήμερα, σε 200.000).

Ε. Περίπου 10-15 μικρά μη διασυνδεδεμένα (ηλεκτρικά) νησιά (Καστελόριζο, Οθωνοί, κ.α.), έχουν τη δυνατότητα να ενταχθούν σε ένα ολοκληρωμένο επιχειρησιακό σχέδιο ΣΔΙΤ «Ενεργειακά Αυτόνομη και Πράσινη Νησιωτική Ελλάδα», στα οποία με εγκαταστάσεις αποκεντρωμένων ΑΠΕ, σε συνδυασμό με μπαταρίες και έξυπνα ενεργειακά συστήματα, ηλεκτρικά οχήματα, καθώς και μονάδες αφαλάτωσης, μπορεί να δημιουργηθεί το πρώτο σε παγκόσμιο επίπεδο Δίκτυο Αυτόνομων Πράσινων Νησιών, με επιπλέον εξαιρετικά θετικές επιπτώσεις σε ζητήματα εθνικής πολιτικής στο Αιγαίο.

Η ιστορική πρόκληση που έχουμε μπροστά μας, είναι πρωτόγνωρη! Όμως, πρέπει να κερδίσουμε το στοίχημα!

--------------------

Ο κ. Γιάννης Μανιάτης είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά, πρώην υπουργός Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής

(To άρθρο περιλαμβάνεται στο αφιέρωμα του energypress για τις προοπτικές του 2021)