Η δύσκολη εξίσωση για το ρωσικό αέριο στην Ευρώπη – Οι χώρες που πλήττονται και οι εναλλακτικές στο τραπέζι

Η αντίστροφη μέτρηση για τον τερματισμό της συμφωνίας διαμετακόμισης ρωσικού φυσικού αερίου μέσω Ουκρανίας έχει αρχίσει και το Κίεβο έχει διαμηνύσει δεν προτίθεται να την ανανεώσει.

Και μπορεί για αρκετές περιοχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αυτό καθ΄αυτό το γεγονός να μην δημιουργεί προβλήματα αναφορικά με τον ενεργειακό εφοδιασμό τους, ωστόσο για μερικές χώρες - κυρίως την Αυστρία, τη Σλοβακία και την Ουγγαρία - η προοπτική θέτει ένα δαπανηρό δίλημμα. Και αυτό το δίλημμα θα μπορούσε εν τέλει να προκαλέσει ένα ντόμινο επιπτώσεων σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Σε αντίθεση με το μεγαλύτερο μέρος του μπλοκ, οι τρεις δεν έχουν ακόμη απογαλακτιστεί από το ρωσικό αέριο. Για λόγους τόσο πολιτικούς όσο και ρεαλιστικούς, κάθε χώρα παρέμεινε συνδεδεμένη με την ενέργεια της Μόσχας, αποκομίζοντας οφέλη κόστους στη διαδικασία. Ο αγωγός της Ουκρανίας παρείχε τον κρίσιμο σύνδεσμο. 

Πλέον με τον τερματισμό της 5ετούς συμφωνίες οι τρεις αυτές χώρες αναζητούν εναλλακτικές, οι οποίες συνεπάγονται αυξημένο κόστος.

Η Ρωσία απέστειλε περίπου 15 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα (bcm) φυσικού αερίου μέσω της Ουκρανίας το 2023 . Αυτό ισοδυναμούσε με μόλις  το 8% των κορυφαίων ροών ρωσικού φυσικού αερίου προς την Ευρώπη μέσω διαφόρων διαδρομών το 2018-2019.

Σύμφωνα με την τρέχουσα συμφωνία, η Gazprom προμηθεύει μεγάλες ποσότητες φυσικού αερίου ετησίως στη Σλοβακία (89% της κατανάλωσής της το 2023), στην Αυστρία (97%) και στην Ουγγαρία (47%). 

Πώς άλλαξε ο ενεργειακός χάρτης της Ευρώπης 

Μετά την επίθεση της Ρωσίας στην Ουκρανία στις αρχές του 2022, η σχεδόν καθολική εξάρτηση της Ευρώπης από το ρωσικό άεριο έγινε άμεσο πρόβλημα καθώς η Μόσχα διέκοψε τις ροές μέσω των αγωγών Nord Stream και Yamal-Europe, τις δύο βασικές ενεργειακές συνδέσεις με την ΕΕ.

Η Ευρώπη επέδειξε γρήγορα αντανακλαστικά, αναζητώντας νέες ισορροπίες. Οι παράκτιες χώρες δημιούργησαν την ικανότητα να εισάγουν υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) από μέρη όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ συνήφθησαν νέες συμβάσεις. Μέχρι το 2023, το ρωσικό φυσικό αέριο αγωγών αποτελούσε μόνο το 8% των εισαγωγών ενέργειας της ΕΕ, από πάνω από 40% το 2021 .

Παρόλα αυτά, κάποιοι αγωγοί συνέχισαν να λειτουργούν, συμπεριλαμβανομένου αυτού  που διασχίζει την Ουκρανία και λειτουργεί βάσει προπολεμικής σύμβασης.  

Για την ΕΕ στο σύνολό της, η ροή μέσω αυτής της διαδρομής ήταν περιορισμένη, καθώς ένα ποσοστό 5% περίπου των εισαγωγών φυσικού αερίου του μπλοκ το 2023 προέρχονταν μέσω της ουκρανικής οδού.

Ζωτικής σημασίας

Αλλά για την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, ο δρόμος είναι ζωτικής σημασίας. 

«Δεν είναι ένα τεράστιο κομμάτι της συνολικής ευρωπαϊκής προμήθειας φυσικού αερίου, αλλά είναι μια πραγματικά σημαντική πηγή προμήθειας εκεί που πηγαίνει», σχολιάζει στο Politico, η Samantha Gross, διευθύντρια της Πρωτοβουλίας Ενεργειακής Ασφάλειας και Κλίματος στο Ινστιτούτο Brookings. 

Στην επέτειο των δύο ετών του πολέμου, η Αυστρία αποκάλυψε ​​ότι εξακολουθεί να εξαρτάται κατά 98% από το ρωσικό αέριο, με μεγάλο μέρος αυτού να έρχεται μέσω της Ουκρανίας. Η Σλοβακία έχει επίσης λάβει πολλά δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου μέσω του αγωγού, ενώ η Ουγγαρία λαμβάνει λιγότερο ρωσικό αέριο μέσω της Ουκρανίας, αλλά εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ενέργεια της Μόσχας συνολικά. 

Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας προειδοποίησε την περασμένη εβδομάδα ότι ο τερματισμός της συμφωνίας διαμετακόμισης αποτελεί μια «βασική αβεβαιότητα» για την Ευρώπη αυτόν τον χειμώνα.

«Ενώ το ρωσικό αέριο που διέρχεται μέσω της Ουκρανίας κάλυψε μόνο ένα μικρό μερίδιο της συνολικής ζήτησης φυσικού αερίου της ΕΕ το 2023, η διακοπή αυτών των ροών διαμετακόμισης θα επηρεάσει σημαντικά ορισμένες αγορές της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και τη Μολδαβία», ανέφερε.

Τα οφέλη από το ρωσικό αέριο

Επί του παρόντος, οι χώρες της ΕΕ που βασίζονται στον αγωγό της Ουκρανίας λαμβάνουν ουσιαστικά το ρωσικό αέριο όσο πιο φθηνά μπορούν χωρίς να εξαρτώνται από μεσάζοντες που μεταπωλούν σε υψηλότερες τιμές.

«Εάν διακοπεί αυτό το φυσικό αέριο, θα συνδεθούν με την υπόλοιπη Ευρώπη», είπε η Γκρος. «Αλλά αντί να βρίσκονται στο μπροστινό άκρο του σωλήνα… θα είναι στο τέλος της ουράς».

Και αυτό αλλάζει τα δεδομένα, όπως τα ήξεραν έως τώρα: θα χρειαστούν νέα συμβόλαια και σχεδιασμός νέων διαδρομών, είτε για το LNG που θα φύγει από την ακτή είτε για το φυσικό αέριο από άλλες χώρες για την αντικατάσταση των χαμένων ρωσικών εισροών. Σε κάθε περίπτωση, το κόστος θα είναι σημαντικό.

«Αν αυτό το αέριο έρχεται στην Ευρώπη ως LNG, είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα είναι πιο ακριβό από το αέριο του ρωσικού αγωγού», είπε η Gross. «Ο σημαντικός λόγος για τον οποίο η Ευρώπη ήταν τόσο εξαρτημένη από το αέριο του ρωσικού αγωγού στην αρχή είναι ότι ήταν φθηνό».

Τελικά, είναι «περισσότερο θέμα τιμής και λιγότερο θέμα ποσότητας», δήλωσε ο Christoph Halser, αναλυτής αερίου και LNG της RystadEnergy. 

Προτεινόμενες λύσεις

Ήδη, η Σλοβακία και η Αυστρία έχουν βρει εναλλακτικές πηγές φυσικού αερίου μέσω συμφωνιών με γειτονικές χώρες όπως η Τουρκία. Η Ουγγαρία, εν τω μεταξύ, θα μπορούσε να συνεχίσει την εξάρτησή της από το ρωσικό αέριο μέσω της Σερβίας.

Όλες αυτές οι εναλλακτικές λύσεις έχουν ένα τίμημα, είτε πρόκειται για πιο ακριβό LNG είτε, στην περίπτωση της Ουγγαρίας, εξάρτηση από έναν μόνο αγωγό. Σε κάθε περίπτωση, όμως, το αέριο θα συνεχίσει να ρέει.

Οι επιπτώσεις στην Ευρώπη

Η Γκρος επισημαίνει ότι ενώ οι επιπτώσεις από τον τερματισμό της συμφωνίας θα είναι πιο έντονες στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, ολόκληρη η ΕΕ θα μπορούσε να επηρεαστεί. Καθώς η υπάρχουσα υποδομή φυσικού αερίου λειτουργεί πιο σκληρά, οι αγορές θα γίνουν πιο σφιχτές, με λιγότερα περιθώρια λάθους εάν υπάρχουν προβλήματα εφοδιασμού.

Ο αγωγός της Ουκρανίας μπορεί επίσης να συνεχίσει να αντλεί φυσικό αέριο. Ενώ το Κίεβο έχει αρνηθεί να διαπραγματευτεί μια ανανέωση απευθείας με τη Μόσχα, βρίσκονται σε εξέλιξη συνομιλίες με το πλούσιο σε ορυκτά καύσιμα Αζερμπαϊτζάν για να αναλάβει τα συμβόλαια.

Ωστόσο, παραμένουν ερωτήματα σχετικά με το εάν το Αζερμπαϊτζάν μπορεί να παράγει επαρκές αέριο για να αντικαταστήσει όλες τις πρώην ρωσικές εξαγωγές - ή αν θα χρησιμεύσει απλώς ως μεσάζων, μετονομάζοντας το "ρωσικό αέριο" ως "αζέρικο αέριο" πριν το στείλει μέσω του αγωγού της Ουκρανίας.

«Είναι πολύ απίθανο οποιοδήποτε αέριο που πωλείται ως αέριο καταγωγής Αζερμπαϊτζάν να είναι στην πραγματικότητα αζερικής προέλευσης», δήλωσε η Aura Săbăduș, ειδικός στις αγορές φυσικού αερίου στον κολοσσό πληροφοριών εμπορευμάτων ICIS. «Το Αζερμπαϊτζάν δεν έχει την ικανότητα παραγωγής για να καλύψει τη ζήτηση στη Νότια, Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και είναι απίθανο να του επιτραπεί από τη Ρωσία να χρησιμοποιήσει το δίκτυο αγωγών του για τη διέλευση του φυσικού αερίου».

Ωστόσο, ακόμη και σε αυτό το σενάριο, οι τιμές πιθανότατα θα αυξηθούν ελαφρά. 

Ο ρόλος της Τουρκίας

Η Ουγγαρία, το κακό παιδί της Ευρώπης αναζητεί λύσεις. Ο Ούγγρος υπουργός Εξωτερικών Peter Szijjarto, υπογράμμισε πρόσφατα ότι αγωγός TurkStream που μεταφέρει ρωσικό αέριο στην Τουρκία μέσω της Μαύρης Θάλασσας θα μπορούσε να βοηθήσει την Ευρώπη να αντιμετωπίσει την αναμενόμενη απώλεια φυσικού αερίου  που διοχετεύεται  μέσω της Ουκρανίας.

Ο Szijjarto είπε ότι η απώλεια  ρωσικού φυσικού αερίου  που διοχετεύεται μέσω  Ουκρανίας δεν θα βλάψει την Ουγγαρία καθώς η χώρα λαμβάνει ρωσικό αέριο μέσω του αγωγού TurkStream.

«Αυτή η εναλλακτική διαδρομή μπορεί να βοηθήσει όχι μόνο την Ουγγαρία, αλλά και άλλες χώρες της Κεντρικής Ευρώπης εάν αντιμετωπίσουν μια σοβαρή κατάσταση σε περίπτωση που δεν υπάρξει διέλευση μέσω Ουκρανίας», είπε  στο Διεθνές Φόρουμ Φυσικού Αερίου της Αγίας Πετρούπολης.

Η Ουγγαρία, σε αντίθεση με τις περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, επιδιώκει να διατηρήσει στενούς πολιτικούς και επιχειρηματικούς δεσμούς με τη Ρωσία.

Οι συμφωνίες της Gazprom

Παράλληλα, ο ρωσικός ενεργειακός κολοσσός Gazprom δήλωσε ότι υπέγραψε μνημόνιο κατανόησης με την Ουγγαρία για πιθανή αύξηση των προμηθειών ρωσικού φυσικού αερίου, σε μια συνάντηση στην οποία συμμετείχαν ο επικεφαλής της Gazprom Alexei Miller και ο Szijjarto.  Ο Szijjarto είπε ότι η Ουγγαρία είναι ικανοποιημένη με  τη συνεργασία της  με  την Gazprom και ότι δεν έχει ελκυστικές εναλλακτικές λύσεις. 

"Φέτος λαμβάνουμε συνολικά 6,7 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου από την Gazprom στην Ουγγαρία... Αυτό θα κάνει τον TurkStream να χρησιμοποιήσει πλήρως στην πλήρη του δυναμικότητα", δήλωσε ο Szijjarto.

Ο Szijjártó εξήγησε ότι την Πέμπτη, 10 Οκτωβρίου, η ουγγρική κρατική εταιρεία ενέργειας MVM και η Gazprom υπέγραψαν συμφωνία για τη συνέχιση της ενεργειακής συνεργασίας τους, την οποία χαρακτήρισε ευνοϊκή για την Ουγγαρία. Εν τω μεταξύ, η ρωσική Gazprom ανέφερε ότι την ίδια μέρα υπογράφηκε Μνημόνιο Συναντίληψης, διερευνώντας το ενδεχόμενο αύξησης των προμηθειών ρωσικού φυσικού αερίου στην Ουγγαρία.

Ο Ούγγρος υπουργός Εξωτερικών ανέφερε επίσης ότι «το πιο κρίσιμο βήμα στην ενεργειακή ασφάλεια της Ουγγαρίας τα τελευταία χρόνια ήταν η κατασκευή του αγωγού φυσικού αερίου Turkish Stream, ο οποίος φέρνει το ρωσικό αέριο στην Ευρώπη μέσω της νότιας διαδρομής».

Υποστήριξε ότι εάν η Ουγγαρία είχε «υποκύψει στη φιλική και συμμαχική πίεση» και «δεν τολμούσε να κατασκευάσει τον αγωγό Turkish Stream», η χώρα θα βρισκόταν σε «τεράστιο χάος» σήμερα, ειδικά με την επικείμενη διακοπή της ρωσικής διαμετακόμισης φυσικού αερίου. 

«Χάρη στα 20 εκατομμύρια κυβικά μέτρα που παραδίδονται την ημέρα, μπορούμε να αγοράζουμε περισσότερο φυσικό αέριο μέσω του Turkish Stream από ό,τι κάναμε για ολόκληρο το περασμένο έτος», δήλωσε ο Szijjártó.

Ο ρόλος του Αζερμπαϊτζάν

Το Αζερμπαϊτζάν παρείχε περίπου 12 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα (bcm) φυσικού αερίου στην Ευρώπη μέσω του Νότιου Διαδρόμου Φυσικού Αερίου (SGC) το 2023. Ενώ ο κοινός στόχος ΕΕ-Αζερμπαϊτζάν είναι να αυξηθεί σε 20 bcm ετησίως έως το 2030, η επίτευξη αυτού εξαρτάται από νέες επενδύσεις. 

Με την αυξανόμενη εγχώρια ζήτηση, το Αζερμπαϊτζάν απλά δεν έχει διαθέσιμο πλεόνασμα φυσικού αερίου βραχυπρόθεσμα. Πράγματι, τα τελευταία χρόνια εισάγει φυσικό αέριο από τη Ρωσία και το Τουρκμενιστάν.