H Ευρωπαϊκή Κλιματική Πολιτική μετατοπίζεται από το "τι πρέπει να γίνει" στο "πώς"

Η καθυστέρηση στην ανάπτυξη πράσινων τεχνολογιών, οι προκλήσεις στην ενεργειακή ασφάλεια λόγω ενός ασταθούς γεωπολιτικού περιβάλλοντος και η αλλαγή του κλίματος οδήγησαν τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής σε όλη την ΕΕ να επανεξετάσουν την κλιματική πολιτική εντός του πλαισίου της ενέργειας και της οικονομικής ασφάλειας. Ενώ η πολιτική ηγεσία έχει κάνει απτά βήματα για να διαφοροποιηθεί το τεχνολογικό μείγμα και να επεκταθεί το χρονικό πλαίσιο σχεδιασμού, θα πρέπει να επικεντρωθεί στο να σχεδιάσει στρατηγικές με τρεις στόχους - πράσινη ηλεκτρική ενέργεια 24/7/365 ως το θεμέλιο για την απανθρακοποίηση του ενεργειακού συστήματος, η επέκταση της απανθρακοποίησης των διαφόρων βιομηχανικών κλάδων μέσω των νέων τεχνολογιών και την απανθρακοποίηση του τομέα των μεταφορών και τον παράλληλο σχεδιασμό των σχετικών υποδομών. 

Η δράση για το κλίμα είναι πολύπλοκη εκ φύσεως. Η τρέχουσα εποχή της αβεβαιότητας - γεωπολιτικά, οικονομικά και πολιτικά - ενισχύει επιπλέον την πολυπλοκότητά της. Έτσι, ερωτήματα περί του σχεδιασμού της κλιματικής πολιτικής απαιτούν μια προσέγγιση προσαρμοσμένη στους κινδύνους. Το 'τι' αναφέρεται στην υποστήριξη της φιλοδοξίας για το κλίμα με ένα διαφοροποιημένο χαρτοφυλάκιο λύσεων σε περίπτωση που κάποια από αυτές αποτύχουν. Το 'πως' αναφέρεται στην αύξηση των πιθανοτήτων επίτευξης της φιλοδοξίας αυτής, με μια καλύτερη κατανόηση και αξιολόγηση των πιθανών επιπτώσεων των κινδύνων, αναφορικά με την ταχύτητα ανάπτυξης, τις αλυσίδες εφοδιασμού και τους γεωπολιτικούς παράγοντες. Επίσης όμως αναφέρεται και στις απαραίτητες προετοιμασίες. Η καλύτερη κατανόηση του εύρους και των διαφόρων τύπων  υποδομών που απαιτούνται για την απανθρακοποίηση της αγοράς, επιτρέπει τον αποτελεσματικό μελλοντικό σχεδιασμό για την εφαρμογή των διαφόρων στρατηγικών πλάνων.  

Τον Φεβρουάριο του 2024, οι ευρωπαίοι πολιτικοί έλαβαν θετικά μέτρα για να διαφοροποιήσουν το τεχνολογικό μείγμα. Στην ανακοίνωση των στόχων για το 2040, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διεύρυνε το σύνολο των λύσεων που υποστηρίζει. Η πορεία αυτή, επακολουθεί σημαντικών αποφάσεων που προσφάτως πάρθηκαν από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όσον αφορά τους πυρηνικούς αντιδραστήρες μικρής κλίμακας, αλλά και εγκαταστάσεων γεωθερμίας. Από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεσπίστηκε επίσης μια Ευρωπαϊκή Βιομηχανική Συμμαχία στα πλαίσια των Αντιδραστήρων Μικρής Κλίμακας (SMR), με στόχο την επιτάχυνση των χρόνων δοκιμών, ανάπτυξης και εφαρμογής των πρώτων SMR στην Ευρώπη (έως το 2030). Η ΕΕ και η Γερμανία, παρουσίασαν επίσης τις στρατηγικές τους για τη διαχείριση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα μέσω τεχνολογιών αιχμαλώτισης και αποθήκευσης άνθρακα. Τα Εθνικά Σχέδια Ενέργειας και Κλίματος, τα οποία βρίσκονται επί του παρόντος υπό αναθεώρηση, χρησιμοποιούνται στο έπακρο τους, προσφέροντας ένα ευέλικτο σχεδιαστικό εργαλείο που χρησιμοποιούν οι κυβερνήσεις για να απαντήσουν στα προαναφερθέντα ερωτήματα.

Ποια είναι επομένως τα επόμενα βήματα;

Αρχικά, η Ευρώπη χρειάζεται 24/7/365 καθαρό ηλεκτρικό ρεύμα, το οποίο είναι επαρκές, ενεργειακά αποδοτικό και οικονομικά αποτελεσματικό, ως το θεμέλιο για την ηλεκτροκίνηση, την απανθρακοποίηση των διαφόρων κλάδων της βιομηχανίας και την παραγωγή υδρογόνου.

Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2030, η Ευρώπη αναμένεται να αντιμετωπίσει ελλείψεις, ύψους 100 GW καθαρής ενέργειας. Συμπληρωματικά με την συνεχώς αναπτυσσόμενη αγορά των ΑΠΕ, τεχνολογίες όπως δέσμευσης και αποθήκευσης άνθρακα (στην παραγωγή ενέργειας) και πυρηνικής σχάσης, θα πρέπει να εφαρμοστούν σε μεγάλη κλίμακα. Για να απελευθερωθεί το πλήρες δυναμικό της πυρηνικής ενέργειας και να ενισχυθεί η εισαγωγή της επόμενης γενιάς τεχνολογιών στην αγορά, η ΕΕ χρειάζεται να θεσπίσει πολιτικές που θα διευκολύνουν την πρόσβαση σε χρηματοδοτικά προγράμματα, να εκσυγχρονίσει την αδειοδοτική διαδικασία που αφορά έργα πυρηνικής ενέργειας, να εναρμονίσει συνολικά την αδειοδοτική της διαδικασία και να ενθαρρύνει την ανάπτυξη προηγμένων αντιδραστήρων. Τεχνολογίες όπως η πυρηνική σύμπτυξη και οι προηγμένες εφαρμογές γεωθερμίας (π.χ. Υπέρθερμων Βράχων), πρέπει να ερευνηθούν περαιτέρω. Η πολιτική ηγεσία της ΕΕ θα πρέπει να δημιουργήσει ταχείες διόδους για την προώθηση της καινοτομίας, όπως και της ανάπτυξης και εφαρμογής καινοτόμων τεχνολογιών, μαζί με συνεκτικά και απλοποιημένα ρυθμιστικά πλαίσια.

Η απανθρακοποίηση της αγοράς, επίσης πρέπει να διευκολυνθεί περεταίρω. Η απανθρακοποίηση εμπεριέχει προκλήσεις , συχνά απαιτώντας εξατομικευμένες λύσεις και προσεγγίσεις ανάλογα με τις εκάστοτε εγκαταστάσεις. Η ενίσχυση παραγωγής καθαρής ενέργειας είναι απαραίτητη και απαιτεί την εισαγωγή περεταίρω μοχλευτικών μηχανισμών.

Ένας από τους μηχανισμούς μόχλευσης, είναι η είσοδος της δέσμευσης και αποθήκευσης άνθρακα στις Ευρωπαϊκές αγορές, συνδυάζοντας ρυθμιστικά πλαίσια και οικονομικά κίνητρα. Μεταξύ άλλων μέτρων που τέθηκαν από την ΕΕ, η Ευρώπη χρειάζεται ένα στρατηγικό σχέδιο για τον εντοπισμό βέλτιστων τοποθεσιών για εγκαταστάσεις μεταφοράς άνθρακα, καθώς και ένα ρυθμιστικό πλαίσιο επικεντρωμένο σε αυτό. Η πολιτική ηγεσία της Ευρώπης, πρέπει να βελτιστοποιήσει την αντιστοιχία πηγών-αποβλήτων μέσω ειδικών εφαρμογών και ρυθμιστικών πλαισίων, όπως επίσης και να αντιμετωπίσει την απουσία χρηματοδοτικών μέσων για μονάδες δέσμευσης ρύπων σε κύριους επιχειρηματικούς κλάδους, αξιοποιώντας υφιστάμενα κεφάλαια και θεσπίζοντας εμπορικούς διαγωνισμούς για εφαρμογές δέσμευσης. Επιπλέον, οι αποφάσεις σχετικά με το που θα πρέπει να εφαρμοστούν οι λύσεις αυτές θα πρέπει να λαμβάνονται κατά περίπτωση, καθώς η καταλληλόλητα τους εξαρτάται από το περιβάλλον και τις βιομηχανικές μονάδες που τις συνοδεύουν.

Ακόμα ένας μηχανισμός, είναι η εισαγωγή καθαρού υδρογόνου, καθώς άλλοι δυσκολότεροι βιομηχανικοί κλάδοι (π.χ. παραγωγή χάλυβα, παραγωγή πετρελαίου και πετροχημικής), είναι απίθανο να εξαλείψουν όλες τις εκπομπές χωρίς να το χρησιμοποιήσουν ως πρώτη ύλη και/ή καύσιμο. Επομένως, η πολιτική ηγεσία πρέπει να υποστηρίζει καθολικά την παραγωγή καθαρού υδρογόνου, δίνοντας χρηματοδοτήσεις και άλλα οφέλη, επιβάλλοντας αυστηρές μειώσεις περιβαλλοντικών εκπομπών κατά τη διάρκεια του κύκλου ζωής, λαμβάνοντας υπόψη παράγοντες κόστους και κλίμακας, χωρίς αυθαίρετες χρωματικές ονομασίες, και τη λήψη κατάλληλων πιστοποιήσεων. Ωστόσο, καθώς το καθαρό υδρογόνο απαιτεί μεγάλες ποσότητες ενέργειας για να παραχθεί, θα πρέπει να θεωρηθεί ως πολύτιμος πόρος, χρησιμοποιούμενος μόνο σε κλάδους χωρίς άλλες βιώσιμες οδούς απανθρακοποίησης, ιδίως σε τομείς που ήδη παράγουν και καταναλώνουν υδρογόνο υψηλών επιπέδων εκπομπών άνθρακα. Όλες οι πολιτικές πρωτοβουλίες πρέπει, επομένως, να δίνουν προτεραιότητα στην ανάπτυξη καθαρού υδρογόνου σε αυτούς τους τομείς.

Τέλος, καθώς ο κλάδος των μεταφορών και των μετακινήσεων είναι ο μόνος στην ΕΕ, όπου οι εκπομπές αερίων θερμοκηπίου εξακολουθούν να αυξάνονται, θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην απανθρακοποίησή του. Νομοθετικές και άλλες πρωτοβουλίες στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας αναμένεται να προκαλέσουν μείωση των εκπομπών αυτών. Ωστόσο, απαιτούνται ακόμη μεγαλύτερες προσπάθειες στον κλάδο των μεταφορών και μετακινήσεων, έτσι ώστε μέχρι το 2050, να επιτευχθούν οι αντίστοιχοι στόχοι στα πλαίσια των Ευρωπαϊκών μετακινήσεων στο οδικό δίκτυο, αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο, όσον αφορά τους τομείς της ναυτιλίας και της αεροπορίας. Η μετάβαση σε πιο κλιματικά-ουδέτερες μορφές μεταφορών υπόσχεται βελτιωμένα επίπεδα ατμοσφαιρικής ποιότητας αέρα και μειωμένους κινδύνους όσον αφορά την υγεία του Ευρωπαϊκού πληθυσμού. Η απανθρακοποίηση των μεταφορών θα προέλθει από την ενθάρρυνση της πολιτικής ηγεσίας ως προς τη μαζική αύξηση της παραγωγής καθαρής ενέργειας και την υιοθέτηση της ηλεκτροκίνησης και άλλων καυσίμων με μηδενικό αποτύπωμα (π.χ. Υδρογόνο, Αμμωνία). Η πολιτική ηγεσία, πρέπει στη συνέχεια να εισάγει ελκυστικά κίνητρα που θα ωθήσουν τόσο τους παραγωγούς όσο και τους καταναλωτές, να μεταβούν σε νέες μεθόδους καυσίμων, πράγμα που θα μειώσει και το κόστος κατ’ επέκταση. Παράλληλα, η μετάβαση σε νέες μορφές μετακίνησης, εξαρτάται από τη διαθεσιμότητα ενός δικτύου υποδομών, κατάλληλων για τον εκάστοτε σκοπό που εξυπηρετούν, καθολικά σε όλη την έκταση της Ευρώπης. 

Για να πραγματοποιηθούν αυτά τα αποτελέσματα, η πολιτική ηγεσία δεν πρέπει να παραμελήσει τη σημασία τους προληπτικού σχεδιασμού, εάν η Ευρώπη επιθυμεί να επιτύχει κλιματική ουδετερότητα. Οι κατάλληλες υποδομές θα πρέπει να λαμβάνουν άδειες, να κατασκευάζονται και να προγραμματίζονται με επιτυχία και σε τεράστια κλίμακα, έτσι ώστε, να επιτευχθεί η καθολική απανθρακοποίηση του ενεργειακού συστήματος εντός τριών δεκαετιών. Οι αναθεωρήσεις των σχεδίων ΕΣΕΚ προσφέρουν ένα εξαιρετικό εργαλείο σχεδιασμού. Βέβαια, μετά το 2030, ο δρόμος προς την κλιματική ουδετερότητα είναι περισσότερο μια ιδέα, ένα θέμα που βρίσκεται στην καρδιά του τι θεωρεί η CATF, ως  "σχεδιαστικό κενό" της Ευρώπης, που αν αφεθεί αναπάντητο, θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την καθολική προσπάθεια κλιματική δράσης. Τον Δεκέμβριο του 2023, η Επιτροπή αξιολόγησε τα προσχέδια των ΕΣΕΚ και συμπέρανε ότι δεν είναι ακόμη επαρκή για να μειώσουν τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου σύμφωνα με τους στόχους της ΕΕ. Οι πραγματικές μειώσεις των εκπομπών απαιτούν να προχωρήσουν πέρα από το 'τι' και το 'πώς' έχοντας στιβαρά θεμέλια στη βάση τους.

(Αναδημοσίευση και Απόδοση στα Ελληνικά από το Experts’ Views της Ελληνικής Εταιρείας Ενεργειακής Οικονομίας - ΗΑΕΕ)

Άρθρο από την Lee Beck, Senior Director στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή, Clean Air Task Force