Διότι δεν συνεμορφώθην… (ή γιατί δεν αγαπάμε τις αγορές)

Υπάρχει μια σειρά από ισχυρά τεκμηριωμένους λόγους σχετικά με την χρησιμότητα ύπαρξης των αγορών και είναι οι λόγοι αυτοί οι οποίοι οδήγησαν στην επικράτηση τέτοιων μηχανισμών σε παγκόσμιο επίπεδο.

• Παροχή ρευστότητας
• Διαφάνεια και ισότιμη συμμετοχή όλων
• Ελαχιστοποίηση κόστους συναλλαγών
• Δημιουργία κατάλληλων σημάτων
• Δυνατότητα διαχείρισης κινδύνων
• Τυποποίηση προϊόντων/ διεθνοποίηση/ εναρμόνιση μεταξύ κρατών
• Δημιουργία υγιούς ανταγωνισμού

Το περιβάλλον μια υγιούς ανταγωνιστικής αγοράς οδηγεί του συμμετέχοντες σε συνεχή προσπάθεια για ανάπτυξη δεξιοτήτων, καινοτομίας και αξιολόγησης των δραστηριοτήτων τους. Δημιουργεί θέσεις εργασίας υψηλού επιπέδου και δημιουργεί νικητές και ηττημένους βάσει της αποτελεσματικότητας τους.

Είναι επίσης κρίσιμο να κατανοήσουμε πως οι προθέσεις των συμμετεχόντων δεν έχουν καμία σημασία σε σχέση με την καλή λειτουργία της αγοράς. Οι συμμετέχοντες δεν κρίνονται από τις προθέσεις τους, αλλά από το κατά πόσο ακολουθούν τους κανόνες που έχουν τεθεί και τελικά από το αποτέλεσμα που θα φέρουν. Μπορούν και πρέπει να επιδιώξουν το βέλτιστο γι’ αυτούς οικονομικό αποτέλεσμα.

Η προσπάθεια τους αυτή δεν είναι απλώς αποδεκτή, αλλά θεωρείται κρίσιμη για την καλή λειτουργία της αγοράς καθώς επιτρέπει την διαμόρφωση συνθηκών που αντικατοπτρίζουν την πραγματικότητα και άρα την διαμόρφωση ανάλογων τιμών.

Στην Ελλάδα η επιτυχής υλοποίηση του Target Model παρά τα προβλήματα και τις ελλείψεις, δημιούργησε την αίσθηση πως αρχίζουμε να αποδεχόμαστε την χρησιμότητα και την σημασία των αγορών.

Εκεί όμως που δημιουργήθηκε η προσδοκία πως θα προχωρήσουμε με ακόμη πιο γρήγορο βηματισμό, ώστε να εξαλείψουμε τις εναπομείνασες στρεβλώσεις, ήρθε η κρίση που ενεργοποίησε αντανακλαστικά τα οποία είχαν προσωρινά κρυφτεί. Απέδειξε πως παγιωμένες αντιλήψεις κρατισμού και παρεμβατισμού παραμένουν ισχυρές και απλά αναζητούσαν την ευκαιρία να επανέλθουν.

Οι αγορές κατέληξαν να αντιμετωπίζονται σαν αναγκαίο κακό, και οι συμμετέχοντες σε αυτές σαν ένας χρήσιμος κουμπαράς:

• για κάλυψη ελλειμμάτων τα οποία δημιουργούνται από γενναιόδωρες ή λανθασμένες πολιτικές
• για κάλυψη αναποτελεσματικών και μη οικονομικά βέλτιστων πρακτικών των Διαχειριστών που οδηγούν σε αυξημένα κόστη
• για ανακατανομή κερδοφορίας ανάμεσα στις ομάδες συμμετεχόντων

Οι συμμετέχοντες άρχισαν να κατηγορούνται για κακές προθέσεις και να καλούνται στην ουσία να μην αντιδρούν στις συνεχόμενες μεταβολές και στρεβλώσεις που εισάγονται συστηματικά.

Σε περίπτωση δε, που δεν συμμορφώνονται, απειλούνται με πρόστιμα και υπέρογκες χρεώσεις… μη-συμμόρφωσης.

Επιδιώκεται δηλαδή να καταργηθεί ο μηχανισμός αυτός της αγοράς που, σαν αποτέλεσμα της ελεύθερης και ορθολογικής τελικά συμπεριφοράς των συμμετεχόντων, θα δημιουργήσει τα κατάλληλα σήματα τιμών.

Τα παραδείγματα παρεμβάσεων των τελευταίων ετών είναι πολλά, συμπεριλαμβανομένων μεταξύ άλλων:

• των πλαφόν τιμών που διατηρήθηκαν αρκετούς μήνες μετά την κρίση,
• της εισαγωγής υπέρογκων Χρεώσεων Μη Συμμόρφωσης (ΧΜΣ) προς τους ΦΟΣΕ που επιβλήθηκαν ακριβώς λόγω της στρέβλωσης του πλαφόν, και διατηρούνται ακόμη
• της επιβολής εισφοράς στα «υπερκέρδη» προμηθευτών και παραγωγών,
• της επιβολής και διατήρησης του κάτω ορίου στο μηδέν στην τιμή της αγοράς εξισορρόπησης, παρότι οι τεχνικοί περιορισμοί που το επέβαλαν έχουν αρθεί,
• της αδυναμίας σύναψης PPA λόγω του πλαφόν αλλά και λόγω προβληματικού σχεδιασμού της αγοράς που δεν επιτρέπει διμερής συμφωνίες εκτός ΕΧΕ, καθώς και των παρεμβάσεων που ακολούθησαν,
• τον περιορισμό σύναψης PPA μόνο με συγκεκριμένες ομάδες συμμετεχόντων
• οι πρόσφατες απειλές (προς το παρόν) προς τους ΦΟΣΕ και τους παραγωγούς ΑΠΕ ώστε να μεταβάλλουν την συμπεριφορά τους, ενάντια στα οικονομικά τους συμφέροντα

Τι είναι όμως αυτό που εμποδίζει την πορεία ανάπτυξης και απελευθέρωσης της αγοράς και οδηγεί σε αύξηση των παρεμβάσεων και στην προσπάθεια περιορισμού του ρόλου των συμμετεχόντων;

Μία πρώτη απάντηση είναι πως σε μεγάλο βαθμό δεν πιστεύουμε πως οι δυνάμεις της αγοράς μπορούν να μας οδηγήσουν στο βέλτιστο αποτέλεσμα. Φοβόμαστε πως αν αφήσουμε την αγορά να λειτουργήσει τα αποτελέσματα θα ξεφύγουν από τον έλεγχό μας και θα βρεθούμε εκτός του προστατευμένου περιβάλλοντος στο οποίο είχαμε συνηθίσει να λειτουργούμε.

Η για 10-ετίες λειτουργία σε μονοπωλιακό ή ολιγοπωλιακό περιβάλλον, με έντονη την κρατική παρουσία, δημιούργησε πεποιθήσεις που είναι δύσκολο να ανατραπούν. Το πρόβλημα όμως είναι πως το προστατευμένο περιβάλλον που αναπολούμε δεν υπάρχει πλέον.

Η φοβική στάση απέναντι στους μηχανισμούς της αγοράς απέτρεψε την ισότιμη συμμετοχή όλων στις αγορές ηλεκτρικής ενέργειας (χαρακτηριστική η αδυναμία συμμετοχής των εταιρειών εμπορίας στις ενδοημερήσιες αγορές) και διατήρησε πολλές από τις δομές της πρότερης κατάστασης του mandatory pool στον σχεδιασμό της νέας αγοράς.

Απέτρεψε έτσι τον σωστό σχεδιασμό και την εξέλιξη της αγοράς, που θα την καθιστούσε πρωτοπόρο στην περιοχή και θα επέτρεπε στους συμμετέχοντες να αναπτύξουν γρήγορα μηχανισμούς και δραστηριότητες που θα τους έκαναν πραγματικά ανταγωνιστικούς.

Ο φόβος όμως απέναντι στις αγορές δεν μοιάζει να αρκεί για να εξηγήσει ικανοποιητικά τις συμπεριφορές και τις παρεμβάσεις που παρατηρούνται κυρίως τα τελευταία 2-3 χρόνια μέσα στην κρίση και συνεχίζονται και μετά από αυτή.

Μία δεύτερη απάντηση, λοιπόν,  στην οποία έχουμε αναφερθεί ξανά, είναι πως τα κράτη θέλουν να συνεχίσουν να αξιοποιούν  τις δυνατότητες που τους δόθηκαν λόγω της κρίσης, και να ορίζουν νικητές και ηττημένους, μέσω φορολόγησης κερδών ή έκτακτων εισφορών, λήψης εκτάκτων μέτρων, προστίμων κτλ.

Δεν είναι, δηλαδή, απλό γι’ αυτά να απεμπολήσουν εξουσίες που απέκτησαν και τους επιτρέπουν να παρεμβαίνουν τόσο έντονα σε οικονομικές δραστηριότητες.

Είναι όμως ξεκάθαρο, πως τέτοιου είδους παρεμβάσεις είναι αναποτελεσματικές όταν τα έκτακτα γεγονότα έχουν παρέλθει, όπως ένας στρατιωτικός νόμος δεν είναι ποτέ χρήσιμος εν καιρώ ειρήνης.

Οι αγορές δημιουργούν νικητές, επιβραβεύοντας βέλτιστες πρακτικές, καινοτομίες κτλ, και ηττημένους, τιμωρώντας λάθος επιλογές, αδυναμία ανάπτυξης κτλ. Το κράτος όμως δεν μπορεί, ούτε πρέπει, να αναλάβει τέτοιο ρόλο καθώς θα δημιουργήσει μεγαλύτερες ανισορροπίες από αυτές που θα προσπαθήσει να αποτρέψει.

Η λογική των συνεχών παρεμβάσεων, ακόμη κι αν γίνεται με καλές προθέσεις, δεν μπορεί να λάβει υπόψιν την μεγάλη πολυπλοκότητα των αγορών, με αποτέλεσμα η μία παρέμβαση να δημιουργεί ανεπιθύμητες στρεβλώσεις, που οδηγούν σε νέες παρεμβάσεις, που με τη σειρά τους οδηγούν σε νέες στρεβλώσεις κ.ο.κ.  Δημιουργείται έτσι ένας αέναος κύκλος που μας οδηγεί σε ολοένα λιγότερο βέλτιστες καταστάσεις.

Είναι το ανάλογο κάποιου που ξεκινά από ένα μικρό έγκλημα, το οποίο προκειμένου να το καλύψει οδηγείται στο να κάνει νέα μεγαλύτερα εγκλήματα.

Είναι χαρακτηριστικό πως σε πρόσφατες περιπτώσεις οι αρχές δείχνουν να αντιδρούν έντονα ακόμη και σε περιπτώσεις όπου οι αγορές δίνουν τα σωστά σήματα, τα οποία όμως φωτίζουν ακριβώς τις στρεβλώσεις που οι λανθασμένες παρεμβάσεις έχουν δημιουργήσει.

Τα προβλήματα και οι προκλήσεις που βρίσκονται ενώπιων μας είναι πολλά και σημαντικά με κυριότερο την συνεχώς αυξανόμενη διείσδυση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στο ενεργειακό μείγμα, χωρίς ανάλογη αύξηση της ζήτησης.

Η απάντηση όμως σε αυτά δεν μπορεί να βρίσκεται εκτός των αγορών, ούτε στις συνεχείς παρεμβάσεις, που δαιμονοποιούν τις προσπάθειες των συμμετεχόντων για βελτιστοποίηση και καινοτομία, και τους καλούν μέσω χρεώσεων και προστίμων να …συμμορφώνονται σε στόχους και πρακτικές ενάντια στην οικονομική λογική.

Αντί των απειλών για μη συμμόρφωση, είναι μάλλον πιο αποτελεσματικό και κοινωνικά επωφελές να δοθεί η ευκαιρία στις αγορές να λειτουργήσουν, προχωρώντας όσο γρηγορότερα γίνεται στην άρση των στρεβλώσεων, καθώς και στην ολοκλήρωση των μεταρρυθμίσεων της αγοράς ώστε να εξασφαλίζεται η ισότιμη και απρόσκοπτη δραστηριοποίηση όλων των συμμετεχόντων.

______

Ο Ηρόδοτος Αντωνόπουλος είναι Πρόεδρος του ΕΣΕΠΗΕ.