Από τη Ρωσία στις ΗΠΑ: Πώς «μετατοπίζεται» η ενεργειακή εξάρτηση της Ευρώπης – Οι προκλήσεις και οι κίνδυνοι

Ο Χένρι Κίσινγκερ φέρεται να είπε κάποτε ότι «όποιος ελέγχει τις πηγές ενέργειας μπορεί να ελέγξει ολόκληρες ηπείρους». Είτε το είπε πραγματικά είτε όχι, η θέση αυτή έχει μεγάλη βαρύτητα. Η ενεργειακή γεωπολιτική διαμορφώνει την παγκόσμια σκηνή σήμερα όσο ποτέ, και πουθενά αυτό δεν είναι πιο εμφανές όσο στην Ευρώπη.

Όταν η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία, αποκάλυψε την ευθραυστότητα των παγκόσμιων ενεργειακών συστημάτων. Αγωγοί έκλεισαν, εξαγωγές σταμάτησαν και η Ευρώπη προσπάθησε να αντικαταστήσει το ρωσικό αέριο. Οι αλυσιδωτές επιπτώσεις αυτής της ξαφνικής αλλαγής έγιναν αισθητές παγκοσμίως, υπογραμμίζοντας πόσο στενά διασυνδεδεμένα –και ευάλωτα– είναι τα ενεργειακά μας δίκτυα.

Ο ουκρανικός πόλεμος μετέβαλε τις ενεργειακές ισορροπίες στην Ευρώπη: η απόφαση για σταδιακή απεξάρτηση από το ρωσικό αέριο και πετρέλαιο στέρησε επί της ουσίας το μπλοκ από τη φθηνή ενέργεια, στην οποία βάσισε επί χρόνια την ανάπτυξη της βιομηχανίας της, με αιχμή τη Γερμανία.

Συνέπεια αυτού, η ΕΕ πόνταρε πολλά στο αμερικανικό LNG. Ξόδεψε δισεκατομμύρια σε υποδομές LNG και υπέγραψε δεκάδες νέες συμβάσεις. 

Όλα, αυτά όμως με πολύ μεγαλύτερο κόστος.

Οι ανησυχίες των Βρυξελλών

Μιλώντας στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, εξέφρασε τη λύπη της για το γεγονός ότι οι τιμές της ενέργειας στην Ευρώπη είναι σημαντικά υψηλότερες από αυτές στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα. 

Η φον ντερ Λάιεν επαναλαμβάνει σε κάθε περίπτωση την δέσμευση των Βρυξελλών για πλήρη ενεργειακό απογαλακτισμό από τη Μόσχα, επισημαίνοντας την ανάγκη διαφοροποίησης των προμηθειών και στροφής προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Οι ενεργειακές προθέσεις του Τραμπ

Στο μεταξύ, ο Ντόναλντ Τραμπ, ο νέος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών από τις πρώτες ώρες που κάθε στο Οβάλ Γραφείο δεν έκρυψε την πρόθεσή του να πλημμυρίσει τον κόσμο με αμερικανικό πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Εγκαταλείπει την παγκόσμια πράσινη ατζέντα και προωθεί την αύξηση της εξόρυξης φυσικού αερίου και πετρελαίου στις Ηνωμένες Πολιτείες. Παράλληλα υποστηρίζει ότι μόνο η Αμερική μπορεί να χρησιμεύσει ως η μοναδική αξιόπιστη πηγή φυσικών ενεργειακών πόρων για την Ευρώπη.

Ο Αμερικανικός πρόεδρος δεν παρέλειψε επίσης, να απειλήσει τις Βρυξέλλες με δασμούς αν δεν αγοράσουν περισσότερο ρωσικό αέριο και πετρέλαιο, κάτι που η φον ντερ Λάιεν δεν απέκλεισε.

Απευθυνόμενος μέσω βίντεο στο  φόρμου του Νταβός, ο Τραμπ ανακοίνωσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι έτοιμες να προμηθεύσουν την Ευρωπαϊκή Ένωση με μεγάλης κλίμακας προμήθειες ενέργειας, συμπεριλαμβανομένου του υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG).

Η «αρχή» της συμφωνίας

Η θεμελιώδης αρχή αυτής της «συμφωνίας» είναι απλή: η Ευρώπη παραχωρεί στις Ηνωμένες Πολιτείες σχεδόν μονοπωλιακό καθεστώς στην ενεργειακή της αγορά και σε αντάλλαγμα, η Ουάσιγκτον δεν προχωρά σε εμπορική σύγκρουση με την οικονομικά ασθενέστερη Ευρωπαϊκή Ένωση.

Αν και αυτό φαίνεται παράλογο, παράγοντες της αγοράς υπογραμμίζουν ότι δεν πρέπει κανείς να υποτιμά τη σοβαρότητα των απειλών του και την ικανότητά του να τις εφαρμόσει.

Οι προειδοποιήσεις του ΙΕΑ

Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (IEA) ήταν σαφής: το παγκόσμιο ισοζύγιο φυσικού αερίου είναι επισφαλές. Η ζήτηση συνεχίζει να αυξάνεται ενώ η προσφορά παραμένει περιορισμένη, αναγκάζοντας την Ευρώπη να επανεξετάσει την πολιτική της. Το υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) έγινε σωσίβιο, ιδιαίτερα από συμμάχους όπως οι ΗΠΑ. Αλλά αυτή η στροφή εγείρει επίσης σοβαρά ερωτήματα σχετικά με τους κινδύνους της ενεργειακής εξάρτησης. 

Τώρα, καθώς ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ αίρει το μορατόριουμ των ΗΠΑ για νέες άδειες εξαγωγής LNG, τίθεται το ερώτημα: θα μπορούσε αυτό να είναι το σωσίβιο που χρειάζεται η Ευρώπη – ή είναι μια σπίθα για ακόμη μεγαλύτερη γεωπολιτική ένταση;

Ο υπουργός Οικονομίας της Γερμανίας Ρόμπερτ Χάμπεκ προειδοποίησε πρόσφατα: «Σε έναν κόσμο στον οποίο πρέπει να περιμένουμε την εκμετάλλευση των αλυσίδων εφοδιασμού ενέργειας για την πολιτική εξουσίας, η ενεργειακή εξάρτηση είναι πάντα ένα πρόβλημα».

Τέτοιες προειδοποιήσεις δεν είναι αβάσιμες. Παρά τις προσπάθειες να μειωθεί η εξάρτηση από τη Ρωσία, η Ευρώπη εισήγαγε όγκο ρεκόρ ρωσικού LNG πέρυσι. Σύμφωνα με αναλυτές, οι μειωμένες τιμές και οι προσπάθειες αποστολής πριν τεθούν σε ισχύ οι κυρώσεις οδήγησαν αυτές τις αγορές, περιπλέκοντας το αφήγημα της ενεργειακής ανεξαρτησίας.

Οι επενδύσεις σε ΑΠΕ

Εν τω μεταξύ, η μακροπρόθεσμη ενεργειακή στρατηγική της Ευρώπης συνεχίζει να εξελίσσεται. Μεγάλες επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αναδιαμορφώνουν το ενεργειακό τοπίο της ηπείρου. Η Γερμανία, για παράδειγμα, έχει εντείνει τα έργα αιολικής και ηλιακής ενέργειας, με στόχο την επίτευξη φιλόδοξων στόχων απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές. Η Δανία πρωτοστατεί στις υπεράκτιες αιολικές εξελίξεις, ενώ η Ισπανία επιταχύνει τις εγκαταστάσεις ηλιακών πάρκων.

Με αυτές τις πρωτοβουλίες, οι εισαγωγές LNG στην Ευρώπη μειώνονται ήδη. Μετά από έναν σχετικά ήπιο χειμώνα, η ζήτηση μειώθηκε και οι στόχοι της ΕΕ για την απαλλαγή από τις εκπομπές άνθρακα το 2030 στοχεύουν να περιορίσουν περαιτέρω τη χρήση φυσικού αερίου.

Παρόλα αυτά, το ICIS LNG Outlook 2025 που κυκλοφόρησε πρόσφατα προβλέπει αύξηση της ευρωπαϊκής ζήτησης κατά 13% φέτος σε σύγκριση με το 2024, φτάνοντας τους 110 εκατομμύρια τόνους.

Σύμφωνα με τα λόγια του Robert Habeck, η ενεργειακή εξάρτηση είναι πάντα ένα πρόβλημα – και τόσο για την Ευρώπη όσο και για τις ΗΠΑ, το ερώτημα είναι εάν το LNG μπορεί να είναι μέρος της λύσης ή καταλύτης για νέες προκλήσεις.

Η επιμονή Τραμπ

Ο Τραμπ πάντως δεν φαίνεται αποφασισμένος να κάνει πίσω. Η βελγική εφημερίδα La Libre, παρατηρεί ότι ο νέος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών εκφοβίζει την Ευρώπη με τρόπο που θα μπορούσε να είναι «πολύ επωφελής για τη Ρωσία» από την αρχή της προεδρίας του.

Σύμφωνα με τη La Libre, ο Ντόναλντ Τραμπ μόλις και μετά βίας είχε φορέσει το προεδρικό του κοστούμι όταν άρχισε να παίρνει στα σοβαρά τον μελλοντικό του ρόλο. Εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία να εκβιάσει την Ευρώπη απαιτώντας της να αγοράσει επιπλέον ποσότητα αμερικανικού φυσικού αερίου και πετρελαίου. Την Παρασκευή, εξέδωσε μια νέα σειρά απειλών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που απευθύνονται σε κράτη της ΕΕ.

Ο Αμερικανός πρόεδρος βασίζει τις απειλές του στο εμπορικό ισοζύγιο μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι Ηνωμένες Πολιτείες εισάγουν 503 δισεκατομμύρια δολάρια σε προϊόντα από την Ευρώπη, αλλά εξάγουν μόνο 347 δισεκατομμύρια δολάρια σε αντάλλαγμα. Παρόλο που αυτά τα στοιχεία αφορούν το 2023, αυτή η ανισορροπία παραμένει εδώ και χρόνια. Και σύμφωνα με τον Τραμπ, αυτό είναι άδικο.

Ποιος είναι ο στόχος του Τραμπ; Με απλά λόγια, στόχος του είναι να επιτύχει την εμπορική ισοτιμία, ή ακόμα καλύτερα, ένα πλεόνασμα για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Για να το πετύχει αυτό, εκφοβίζει τους Ευρωπαίους με σημαντικές αυξήσεις στους εισαγωγικούς δασμούς, οι οποίες ουσιαστικά θα ακρωτηριάσουν τις ευρωπαϊκές εξαγωγές.

Ο ρόλος του LNG

Επί του παρόντος, ένα σημαντικό ποσοστό των αμερικανικών εισαγωγών στην Ευρώπη είναι LNG, το οποίο η Ουάσιγκτον ενθαρρύνει την Ευρώπη να αγοράσει σε μεγαλύτερες ποσότητες. Το περασμένο καλοκαίρι, οι Αμερικανοί προμηθευτές LNG, οι οποίοι έχουν εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την Ευρώπη ως αποτέλεσμα των αντιρωσικών πολιτικών της, ανακατεύθυναν τα δεξαμενόπλοιά τους στις αγορές Ασίας-Ειρηνικού, ιδιαίτερα στην Κίνα, όπου η αγορά υδρογονανθράκων υπερθερμαίνεται. 

Κατά συνέπεια, η Ευρώπη ανησυχεί επί του παρόντος ότι η πλήρης εξάρτησή της από τις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να αποδειχθεί επιζήμια. 

Η απόφαση της Ευρώπης να παραιτηθεί από το ρωσικό φυσικό αέριο είχε ως αποτέλεσμα μια σχεδόν πλήρη εξάρτηση από τις προμήθειες των ΗΠΑ, όπως παρατήρησε ο Alfred Stern, Διευθύνων Σύμβουλος της αυστριακής εταιρείας OMV. 

Σε συνέντευξή του στην Der Standard μάλιστα, εξέφρασε την αισιοδοξία του ότι η απόφαση Τραμπ να επαναλάβει την έκδοση νέων αδειών εξαγωγής LNG θα έχει ευνοϊκό αντίκτυπο στην Ευρώπη διασφαλίζοντας τη μακροπρόθεσμη διαθεσιμότητα μεγάλων ποσοτήτων φυσικού αερίου.

Σε θέση μάχης η Ευρώπη

Μετά την έναρξη του πολέμου, οι ευρωπαϊκές εταιρείες επέκτειναν γρήγορα τις λιμενικές τους υποδομές και κατασκεύασαν εργοστάσια επαναεριοποίησης - που μετατρέπουν το υγρό αέριο ξανά σε χρησιμοποιήσιμη μορφή - σχεδιάζοντας μακροπρόθεσμες εισαγωγές από τις ΗΠΑ 

Οι εταιρείες υπέγραψαν επίσης πληθώρα βραχυπρόθεσμων συμβάσεων LNG με εταιρείες των ΗΠΑ — παρέχοντας ευελιξία καθώς πολλαπλασιάζονται οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, αλλά δυσκολεύουν τη διασφάλιση χαμηλών τιμών και την γνώση από πού θα προέρχεται η ενέργειά σας σε πέντε ή 10 χρόνια.

Οι εκτιμήσεις του κλάδου

Όπως γράφει στο ιταλικό RiEnergia, ο Andrea Stegher Αντιπρόεδρος του Διεθνούς Οργανισμού Αερίου “International Gas Union (IGU)”, το  Υγροποιημένο Φυσικό Αέριο (LNG) έχει γίνει κεντρικό θέμα στις συζητήσεις για την ενεργειακή ασφάλεια, τη γεωπολιτική και την οικονομική σταθερότητα στην Ευρώπη, ιδιαίτερα λόγω της αυξανόμενης εξάρτησης της ηπείρου από εισαγωγές LNG . 

Τονίζει μάλιστα ότι, το 2024 σηματοδότησε ένα σημαντικό ορόσημο για την παγκόσμια βιομηχανία LNG, την 60ή επέτειό της , μια βιομηχανία που έχει συμβάλει σταδιακά στην προώθηση νέων πηγών και καλύτερου διαπεριφερειακού εμπορίους.  

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 άλλαξε δραστικά το ενεργειακό τοπίο της Ευρώπης. Πριν από την εισβολή, η Ρωσία προμήθευε σχεδόν το 40% του φυσικού αερίου της Ευρώπης. Μέχρι τα τέλη του 2022 και το 2023, η Ευρώπη είχε μειώσει σημαντικά αυτές τις εισαγωγές, στρεφόμενη σε εναλλακτικές πηγές ενέργειας, συμπεριλαμβανομένου του LNG. Το έλλειμμα της Ευρώπης από τις μειωμένες εισαγωγές φυσικού αερίου από τη Ρωσία αντισταθμίστηκε από την αύξηση των εισαγωγών LNG, ιδίως από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η επέκταση των υποδομών και η Ελλάδα

Ο Andrea Stegher επισημαίνει στο άρθρο του ότι αρκετές ευρωπαϊκές χώρες κατασκευάζουν και επεκτείνουν την υποδομή LNG τους, συμπεριλαμβανομένων των τερματικών επαναεριοποίησης, για να εξυπηρετήσουν αυτή τη στροφή. Αξιοσημείωτα παραδείγματα περιλαμβάνουν νέα τερματικά στη Γερμανία, την Ολλανδία, την Ιταλία, την Ελλάδα και διευρυμένες εγκαταστάσεις σε χώρες όπως η Πολωνία. Αλλά – εκτός από την πρόσθετη επαναεριοποίηση που θα επιτρέψει στην Ευρώπη να αντιμετωπίσει καλύτερα την περαιτέρω διαφοροποίηση των ροών και, ως εκ τούτου, την πρόσθετη ασφάλεια του εφοδιασμού – είναι σημαντικό να συνεχιστούν οι επενδύσεις σε νέα ικανότητα υγροποίησης .