Πολιτικοί ηγέτες και ακεραιότητα

Κανένας δεν «γεννιέται» ακέραιος, καθώς η ακεραιότητα είναι ένα χαρακτηριστικό που καλλιεργείται στον άνθρωπο από την οικογένειά του, το σχολείο του, τον κοινωνικό του περίγυρο. Είναι ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα που δεν μπορεί να διδαχθεί ούτε να προστατευθεί η κοινωνική ομάδα από την έλλειψή του, κατά την περίοδο που κάποιος κατέχει τη θέση και τον τίτλο του ηγέτη. Κι αυτό συμβαίνει γιατί η ακεραιότητα έχει άμεση σχέση με τις αξίες μας, που είναι ο κώδικας που ορίζει τα πρότυπα της συμπεριφοράς μας. Με απλά λόγια, είναι κάποιος ακέραιος όταν η εικόνα του ταυτίζεται με αυτό που πραγματικά είναι. Δηλαδή, ποιος είναι όταν δεν τον βλέπουν οι άλλοι; Eίναι έντιμος, λέει πάντα την αλήθεια, είναι αξιόπιστος; Είναι άνθρωπος τον οποίο εμπιστεύονται, σέβονται, βασίζονται πάνω του; Υπάρχει συνέπεια λόγων και πράξεων; Σε μια έρευνα που διεξήγαγε το Center for Creative Leadership το 2006, η ακεραιότητα μαζί με την ικανότητα δημιουργίας ισχυρών δεσμών, αναδείχθηκαν με πολύ μεγάλη διαφορά στις πρώτες θέσεις των πιο σημαντικών χαρακτηριστικών ενός ηγέτη. Είναι αξιοσημείωτο ότι και οι δύο αυτές ικανότητες συμπεριλαμβάνουν την ενσυναίσθηση, δηλαδή τη συναισθηματική κατανόηση, έτσι ώστε οι αποφάσεις και οι ενέργειες του ηγέτη να μην εξυπηρετούν τα συμφέροντά του, αλλά τα συμφέροντα της κοινωνικής ομάδας που ηγείται.

Ηγέτες, πολιτικοί ή μη, είναι αυτοί που έχουν την ικανότητα να κάνουν τους άλλους να ευθυγραμμίζονται με το όραμά τους, να τους ακολουθούν στην υλοποίηση αλλαγών και να επιδιώκουν με πάθος, ενέργεια και διάθεση τους φιλόδοξους στόχους για την πραγματοποίηση του οράματος ξεδιπλώνοντας πλήρως τις δυνατότητές τους. Οι θέσεις και οι τίτλοι όπως αυτοί του αρχηγού κράτους, του αρχηγού κόμματος, του προέδρου ή διευθύνοντος συμβούλου μιας επιχείρησης, του πρύτανη πανεπιστημίου, του αρχηγού του στρατού, της Εκκλησίας, μιας κοινωνικής ομάδος, κ. λπ., δεν συνεπάγεται αυτόματα ότι οι κάτοχοί τους διαθέτουν τα προσόντα του ηγέτη. Γιατί η εξουσία δεν είναι η δύναμη που απορρέει από τον τίτλο ή τη θέση που κατέχει κάποιος, αλλά από την ικανότητά του να επηρεάζει και να παρακινεί τους άλλους να κάνουν κάτι με τη θέλησή τους.

Για τις πολιτικές ηγεσίες μας, ιδιαίτερα την περίοδο της μεταπολίτευσης, σκοπός έγινε η αποφυγή του πολιτικού κόστους, με οποιοδήποτε μέσον, χωρίς να φεισθούν κοινωνικού κόστους. Πολλές από τις κοινωνικές μας αξίες, μεταξύ των οποίων και η απαίτηση για ακεραιότητα από τις πολιτικές ηγεσίες μας, θυσιάστηκαν στον βωμό τού πώς να πάρουμε περισσότερα από το σύστημα (το μέσον) με τη μικρότερη δυνατή προσπάθεια (ο σκοπός).

Κατά τον Γεβγένι Γιεφτουσένκο -τον μεγάλο Ρώσο ποιητή- οι Ρώσοι συγχώρεσαν και ανέχτηκαν πολλά από τον Στάλιν κατά τη διάρκεια της ζωής του γιατί πίστευαν ότι οι θηριωδίες που έκανε γίνονταν στο όνομα ενός απώτερου σκοπού. Ετσι κι εμείς οι Ελληνες, όταν η αντιπολίτευση ψηφίζει εναντίον ενός νομοσχεδίου το οποίο η ίδια θα μπορούσε να είχε φέρει στη Βουλή εάν ήταν κυβέρνηση, ή έρχεται αρωγός στις αντιδράσεις μιας κοινωνικής ομάδας στις αποφάσεις της κυβέρνησης, που κι αυτή θα προωθούσε εάν ήταν στη θέση της, θεωρούμε ότι κάτι τέτοιο είναι θεμιτό γιατί εξυπηρετεί έναν απώτερο σκοπό. Με απλά λόγια, αποτελεί κοινωνική αντίληψη ότι αυτός είναι ο ρόλος της αντιπολίτευσης και δεν πιστεύουμε ότι αυτό είναι έλλειμμα ακεραιότητας από την πλευρά των πολιτικών ηγεσιών της και κατάφωρη παραβίαση ηθικών αξιών ενάντια στο εθνικό συμφέρον, με στόχο τον προσπορισμό ψήφων και την αύξηση της εκλογικής τους δύναμης.

Με αυτή την αφετηρία, ο λαός όχι μόνο δεν αντέδρασε, αλλά αποδέχτηκε και ενστερνίστηκε συνθήματα και υποσχέσεις για έργα ή ενέργειες που οι πολιτικοί που τα ανήγγειλαν δεν είχαν καμία πρόθεση να τα πραγματοποιήσουν, ή διαβεβαιώσεις που έδιναν οι πολιτικοί για ύπαρξη δυνατοτήτων που γνώριζαν ότι δεν υπάρχουν. Η πολιτική ηγεσία κυρίως, αλλά και η πνευματική, δικαστική, επιχειρηματική, η ηγεσία του Τύπου, κ. λπ., έχουμε τη μέγιστη ευθύνη για την κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η χώρα σήμερα. Η ευθύνη αυτή πηγάζει κυρίως από έλλειψη ακεραιότητας. Γιατί, θεωρείται έλλειψη ακεραιότητας όταν μειώνεις τον εαυτό σου στο επίπεδο κάποιου άλλου, για να πεις ή και να κάνεις πράγματα που του αρέσουν, αντικαθιστώντας την επιδίωξη του εθνικού, κοινωνικού συμφέροντος και οράματος για προσπορισμό προσωπικού οφέλους με οποιαδήποτε μορφή, επανεκλογή, προαγωγή, οικονομικό αντάλλαγμα, επίτευξη οποιουδήποτε άλλου στόχου, κ. λπ. Γενικά στη χώρα μας έχει διαμορφωθεί μια κουλτούρα συμπεριφοράς για τον ηγέτη και όχι μόνο του πολιτικού, να προσεγγίζει την ηγεσία με τη διάθεση να είναι αρεστός και όχι ωφέλιμος.

Είναι λοιπόν αξιοζήλευτες οι χώρες, οι κοινωνίες εκείνες, που είχαν την τύχη να έχουν ικανούς πολιτικούς ηγέτες, με όραμα και ακεραιότητα, οι οποίοι συνέβαλαν αποτελεσματικά στη δημιουργία μιας ισχυρής κουλτούρας εποικοδομητικής επικοινωνίας, θετικής παρακίνησης και αποτελεσματικής διαδικασίας λήψης αποφάσεων. Ικανοί ηγέτες που δεν αρκέστηκαν μόνο στον ακέραιο χαρακτήρα τους, αλλά είχαν τη δύναμη και το πάθος να εμφυσήσουν οράματα και να εγκαθιδρύσουν συστήματα χρηστής διακυβέρνησης και να επηρεάσουν με τη συμπεριφορά τους τούς άλλους να είναι καλοί πολίτες.

Σύμφωνα λοιπόν με το πώς ορίσαμε στο άρθρο αυτό τον ηγέτη και τα προσόντα του, στη χώρα μας, δυστυχώς, η ακεραιότητα των πολιτικών ηγετών μας δεν κατάφερε να ξεπεράσει τα στενά όρια του κόμματός τους, ούτε σε ομαλές ούτε σε κρίσιμες για τη χώρα μας περιόδους. Κανένας από τους ηγέτες μας δεν επέδειξε το μεγαλείο συνέπειας λόγων και πράξεων, αλλά και άλλων σημαντικών στοιχείων ακεραιότητας, ενός σύγχρονου πολιτικού ηγέτη, του Νέλσον Μαντέλα, ο οποίος, μόλις ανέλαβε την προεδρία της χώρας του, έπειτα από ένα μακροχρόνιο καθεστώς σκληρού απαρτχάιντ και προσωπικών κακουχιών, διατήρησε όλα όσα από τα μέλη της προσωπικής φρουράς, του γραφείου και των υπηρεσιών του προκατόχου του, ήθελαν να παραμείνουν και να συνεχίσουν να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στον νέο αρχηγό του κράτους.

* Ο κ. Τάκης Αθανασόπουλος είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Πειραιώς και αντιπρόεδρος του ΙΟΒΕ.