Τι αλλάζει στους Μηχανισμούς Ισχύος - Νέα Μεθοδολογία για τις Μελέτες Επάρκειας

Καθώς το ενεργειακό τοπίο γίνεται συνεχώς πιο σύνθετο, όλο και περισσότερες χώρες εντοπίζουν ζητήματα ενεργειακής επάρκειας. Προκειμένου να τα αντιμετωπίσουν, θεσπίζουν ή εξετάζουν μηχανισμούς ισχύος, ώστε να αποζημιώνεται - πέραν της παραγωγής - και η διαθεσιμότητα των μονάδων ηλεκτρικής ενέργειας καθώς και πόρων ευελιξίας, όπως η αποθήκευση και η απόκριση ζήτησης. Αν και οι μηχανισμοί αυτοί θεωρούνταν «ύστατη επιλογή» ή προσωρινά μέτρα, μετά την ενεργειακή κρίση του 2022 έχουν πλέον αναγνωριστεί στον ευρωπαϊκό Κανονισμό Ηλεκτρισμού, ως δομικό στοιχείο των ενεργειακών αγορών. 

Βασικός Στόχος. Στο νέο περιβάλλον της πράσινης μετάβασης, όπου οι στοχαστικές διακυμάνσεις των ΑΠΕ δημιουργούν αυξημένες ανάγκες ευελιξίας, ο στόχος των μηχανισμών ισχύος είναι να δημιουργήσουν κίνητρα για επενδύσεις σε νέους πόρους ή να αποτρέψουν (προσωρινές ή μόνιμες) αποσύρσεις υφιστάμενων, που αν και αναγκαίοι για την αξιόπιστη τροφοδοσία, δεν είναι οικονομικά βιώσιμοι. 

Η βασική πρόκληση είναι η εξής: Καθώς αυξάνεται η συμμετοχή των ΑΠΕ στο ενεργειακό μίγμα, συμπιέζονται οι τιμές στην χονδρεμπορική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, και συγχρόνως, περιορίζεται η παραγωγή των συμβατικών μονάδων - κατ’ επέκταση, και τα έσοδά τους. Το ζήτημα οικονομικής βιωσιμότητας αφορά και την αποθήκευση, καθώς ο περιορισμός των ημερήσιων spreads που θα επέλθει από την αύξηση της διείσδυσης των μπαταριών, μειώνει την ελκυστικότητα των merchant επενδύσεων, χωρίς κρατική στήριξη.

Status Quo. Μηχανισμοί ισχύος βρίσκονται σήμερα σε εφαρμογή σε 8 κράτη μέλη της ΕΕ, και διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες: 

- Μηχανισμούς Αγοράς, που αποζημιώνουν όλες τις επιλέξιμες τεχνολογίες, κατόπιν διαγωνιστικής διαδικασίας, και εφαρμόζονται σε 5 χώρες: το Βέλγιο, τη Γαλλία, την Ιρλανδία, την Ιταλία και την Πολωνία.

- Στρατηγικά Αποθέματα, που διατηρούν σε ετοιμότητα μονάδες εκτός της κανονικής αγοράς, για λειτουργία μόνο σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Εφαρμόζονται σε 3 χώρες: τη Γερμανία, τη Σουηδία και τη Φινλανδία. 

Για την υλοποίηση των μηχανισμών ισχύος, απαιτείται η έγκριση της Διεύθυνσης Ανταγωνισμού της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (DG Comp), με μια απαιτητική διαδικασία διευκρινίσεων και τροποποιήσεων, που συνήθως υπερβαίνει τα 2 ή 3 έτη.  

Επιτάχυνση Έγκρισης - CISAF. Το νέο πλαίσιο κανόνων κρατικών ενισχύσεων για την καθαρή βιομηχανία, που θεσπίστηκε τον Αύγουστο 2025, γνωστό ως CISAF, επιτρέπει στα κράτη μέλη της ΕΕ να εισάγουν μηχανισμούς ισχύος χωρίς πολυετείς διαδικασίες έγκρισης, εφόσον επιλέξουν σχήματα στήριξης που πληρούν συγκεκριμένες προδιαγραφές (τυποποιημένα χαρακτηριστικά).

Η πανευρωπαϊκή μελέτη ERAA. Ωστόσο, προκειμένου να αξιοποιήσουν αυτή τη fast-track δυνατότητα, οι χώρες θα πρέπει να βασιστούν, κατά κύριο λόγο, στην πανευρωπαϊκή μελέτη επάρκειας, γνωστή ως ERAA, που εκπονεί ο ENTSO-E (o Σύνδεσμος των Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας), σε ετήσια βάση, από το 2021, και με ορίζοντα 10ετίας. 

Μεταξύ άλλων, ένα νέο στοιχείο στα σενάρια του ENTSO-E είναι ότι λαμβάνουν υπόψη ταυτόχρονα, τους μηχανισμούς ισχύος όλων των κρατών μελών. Στόχος της συντονισμένης αυτής προσέγγισης, είναι να αναδειχθεί η θετική επίδραση στην ενεργειακή επάρκεια μιας χώρας από γειτονικά κράτη που έχουν ήδη εγκεκριμένους μηχανισμούς. Το ζητούμενο είναι να μην εισάγονται μηχανισμοί που εν τέλει δεν είναι αναγκαίοι και επιβαρύνουν ασύμμετρα τους καταναλωτές.

Ευαίσθητες Ισορροπίες. Η πανευρωπαϊκή αξιολόγηση αποτελεί μια σύνθετη άσκηση, που εμπερικλείει απλοποιήσεις και παραδοχές, οι οποίες μπορεί να απέχουν αρκετά από τα εθνικά δεδομένα. Αν και είναι κατανοητή η αξία των συντονισμένων αναλύσεων και η ανάγκη για οικονομικά αποτελεσματικούς μηχανισμούς, που θα βασίζονται σε πλήρη δεδομένα, το διακύβευμα είναι υπαρκτό και σοβαρό. 

Πιο συγκεκριμένα, μπορεί να περιοριστούν σημαντικά οι βαθμοί ελευθερίας μιας χώρας ως προς την ενεργειακή της επάρκεια ή να δεσμευτεί από επιλογές που έχουν ήδη κάνει άλλες χώρες, προκαλώντας οικονομική αβεβαιότητα στο δικό της ενεργειακό μίγμα.    

Εξισορροπιστική Προσέγγιση. Για να αντιμετωπιστούν τέτοιες ανησυχίες, μετά από εντατικές διαβουλεύσεις και πλήθος αντιδράσεων από τα κράτη μέλη, παρέχεται πλέον, κάποια ευελιξία. Ειδικότερα, αν η πανευρωπαϊκή μελέτη δεν εντοπίζει έλλειμμα ισχύος για κάποια χώρα, και αυτό αντιτίθεται στην εθνική μελέτη, τότε μπορεί να υποβληθεί συμπληρωματικά στον ACER η εθνική μελέτη επάρκειας με τεκμηρίωση των όποιων διαφοροποιήσεων, σε ένα τυποποιημένο format. Στη συνέχεια ο ACER αποφαίνεται επί αυτών των αποκλίσεων, εγκρίνοντας ή απορρίπτοντας κάποιες εξ’ αυτών, και αποστέλλει την θέση του στις εθνικές αρχές. 

Κανονιστικές Εξελίξεις. Τον Μάρτιο του 2026, εκδόθηκε από τον ACER η αναθεωρημένη μεθοδολογία για την εκπόνηση της πανευρωπαϊκής μελέτης επάρκειας, ενώ στα τέλη Απριλίου δημοσιεύτηκε η θέση του Οργανισμού για την πιο πρόσφατη μελέτη ERAA, που υπέβαλε ο ENTSO-E τον Δεκέμβριο του 2025. 

Συνοπτικά, ο ACER επισημαίνει ότι η ERAA 2025 παρέχει μια σημαντική 10ετή προοπτική σχετικά με την επάρκεια των ενεργειακών πόρων, ωστόσο εντοπίζει αρκετά κρίσιμα σημεία όπου χρειάζονται περαιτέρω βελτιώσεις. 

Ενδεικτικά, ο ACER αναφέρει μεθοδολογικά σημεία που οδηγούν σε υποτίμηση των εσόδων των μονάδων και υπερεκτίμηση των κινδύνων. Για παράδειγμα, στην οικονομική αξιολόγηση υιοθετούνται λιγότερα σενάρια «ακραίων» συνθηκών, περιορίζοντας την ανάδειξη εσόδων σπανιότητας. Επίσης, στα έσοδα δεν λαμβάνεται υπόψη το πλήρες φάσμα αγορών, όπως η προθεσμιακή και οι επικουρικές υπηρεσίες. 

Επιπλέον, ο ACER θεωρεί ότι χρειάζεται επανεξέταση των συντελεστών αποστροφής κινδύνου (risk aversion function), καθώς προσμετράται διπλά η συντηρητική διάθεση των επενδυτών (hurdle premiums plus revenue cap), διογκώνοντας τον κίνδυνο απόσυρσης μονάδων για οικονομικούς λόγους.

Οι θέσεις που διατύπωσε ο ACER προς τους Διαχειριστές συνοψίζονται παρακάτω:

• Αντιμετωπίστε τις διαφοροποιήσεις μεταξύ των μοντέλων που αφορούν την επάρκεια και την οικονομική αξιολόγηση των επενδύσεων, ώστε να μην υφίσταται συστηματική υπερεκτίμηση των ανησυχιών για την επάρκεια, και δυνητικά, περιττές ή δαπανηρές παρεμβάσεις στην αγορά.
• Ενισχύστε την διαφάνεια της διαδικασίας, ώστε να διασφαλιστεί ότι σημαντικές αλλαγές εισάγονται εγκαίρως και υπόκεινται σε διαβούλευση με τα ενδιαφερόμενα μέρη. 

Κύριες Τροποποιήσεις στην Νέα Μεθοδολογία. Η αναθεωρημένη μεθοδολογία του ACER για την ERAA εστιάζει στα εξής:

1. Υποστήριξη της ταχείας έγκρισης των μηχανισμών ισχύος, υπό το πρίσμα του CISAF, με εισαγωγή παραμέτρων που θα απορρέουν από το πανευρωπαϊκό μοντέλο.

2. Απλοποίηση της μεθοδολογίας, με:

• Εστίαση του μοντέλου σε βασικά έτη-στόχους, αντί για ρητή μοντελοποίηση κάθε έτους της επόμενης δεκαετίας.

• Εισαγωγή νέων μεθοδολογικών στοιχείων με απλουστευμένες προσεγγίσεις (όπως εκτίμηση εσόδων από πόρους ευελιξίας και ανάπτυξη σεναρίων που αντικατοπτρίζουν τον αντίκτυπο των μηχανισμών ισχύος σε όλη την Ευρώπη).

• Βελτιστοποίηση του τρόπου με τον οποίο παρουσιάζονται οι προσπάθειες των κρατών μελών να αποφύγουν ρυθμιστικές στρεβλώσεις ή αστοχίες της αγοράς.

3. Βελτίωση της μοντελοποίησης επάρκειας, με

• Ανάπτυξη ενός νέου σεναρίου «Τάσεων και Προβολών» για την καλύτερη απεικόνιση του πραγματικού ρυθμού της ενεργειακής μετάβασης.

• Βελτίωση της μοντελοποίησης της αποστροφής κινδύνου των επενδυτών και εισαγωγή μιας πιο ρεαλιστικής αναπαράστασης του business case ευέλικτων πόρων.

Τι ακολουθεί; Η ERAA 2025 ήταν η τελευταία έκδοση πριν από την έναρξη ισχύος της τροποποιημένης μεθοδολογίας του ACER. Από την επικείμενη έκδοση του 2026, ο ENTSO-E θα ενσωματώσει σταδιακά την τροποποιημένη μεθοδολογία του ACER σε μελλοντικές μελέτες.

Ειδικότερα, ο ENTSO-E θα υπολογίσει και θα δημοσιεύσει παραμέτρους που σχετίζονται με την επάρκεια πόρων, υπό την προϋπόθεση ότι αυτό δεν θα καθυστερήσει την υποβολή της μελέτης. Ο υπολογισμός των παραμέτρων δεν δεσμεύει τα κράτη μέλη, αλλά παρουσιάζει μια δυνατότητα που αν υιοθετηθεί, θα συμβάλει στην ταχεία έγκριση μηχανισμού ισχύος, εφόσον αυτός υποβληθεί με βάση το CISAF.

Οι νέες, κρίσιμες παράμετροι. Όπως ορίζεται στο Άρθρο 12.1 της αναθεωρημένης Μεθοδολογίας ERAA, για κάθε ζώνη που μοντελοποιείται και κάθε έτος-στόχο με εντοπισμένο πρόβλημα επάρκειας πόρων στο κεντρικό σενάριο αναφοράς χωρίς μηχανισμό ισχύος, ο ENTSO-E θα υπολογίσει και θα συμπεριλάβει στην έκθεση ERAA τις ακόλουθες παραμέτρους:

• Συντελεστές απομείωσης ισχύος (derating factors) για κάθε σχετικό τύπο τεχνολογίας,
• Το έλλειμα επάρκειας (adequacy gap)
• Τη συνολική ανάγκη σταθερής δυναμικότητας (firm capacity).

Tα κράτη μέλη είχαν τη δυνατότητα να ζητήσουν εξαίρεση από τον υπολογισμό αυτών των παραμέτρων έως τις 16 Μαΐου, ώστε να δεσμευτούν ακόμη λιγότερο, από τα επίπεδα τιμών που θα ενσωματωθούν στην ERAA.

Συμπερασματικά, είναι πλέον σαφές ότι αυξάνεται το επίπεδο εναρμόνισης και συντονισμού των μηχανισμών ισχύος, μέσω και των μεθοδολογιών που τους διέπουν. Οι χώρες της ΕΕ θα κληθούν να αντιμετωπίσουν τα θέματα επάρκειας με λιγότερους ενδεχομένως, βαθμούς ευελιξίας. Η θέση του ACER για την μελέτη επάρκειας της Ιρλανδίας, που δημοσιεύτηκε στις 8 Μαΐου 2026, και η οποία αποτελεί την πρώτη αξιολόγηση με την αναθεωρημένη μεθοδολογία, υποδεικνύει την παραπάνω κατεύθυνση.  

Οι εξελίξεις αυτές αφορούν και την Ελλάδα, καθώς επιταχύνεται η ανάπτυξη της αποθήκευσης και των μονάδων φυσικού αερίου, ενώ συγχρόνως η δυναμική της ηλεκτρικής ζήτησης παραμένει υποτονική, εγείροντας πιθανόν, θέματα οικονομικής βιωσιμότητας στο μέλλον. Το βασικό ζητούμενο για όλες τις πλευρές είναι να ισχυροποιηθεί η ενεργειακή ασφάλεια, με αξιοπιστία και ρεαλισμό, χωρίς περιττά κόστη και χωρίς γραφειοκρατικές καθυστερήσεις.

----------------------

Η Δρ. Νεκταρία Καρακατσάνη είναι μαθηματικός, με εξειδίκευση στην ενεργειακή ρύθμιση, στρατηγική και οικονομική πολιτική.  

Ο Δρ. Κώστας Ανδριοσόπουλος είναι Διευθυντής του HELLENiQ ENERGY Center for Sustainability and Energy και Καθηγητής Χρηματοοικονομικών και Ενεργειακής Οικονομίας στο Alba Graduate Business School, Διευθύνων Σύμβουλος στην Akuo Energy Greece, Πρόεδρος της Επιτροπής Ενέργειας στο ΕλληνοΑμερικανικό Εμπορικό Επιμελητήριο, Μέλος ΔΣ, ΗΑΕΕ.