Μπορούμε να παρακολουθήσουμε την Ολιστική Στρατηγική της ΕΕ, χωρίς ψηφιοποίηση και έξυπνους μετρητές;

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε στις 8 Ιουλίου 2020 μια ολιστική στρατηγική για το ενεργειακό σύστημα του μέλλοντος, με έμφαση στις συνέργειες μεταξύ κρίσιμων τομέων και την απανθρακοποίηση τους, μέσω του εξηλεκτρισμού, των ΑΠΕ και καθαρών καυσίμων, όπως το υδρογόνο και τα ανανεώσιμα αέρια.  Στις 38 επιμέρους δράσεις που ανακοινώθηκαν μια σημαντική παράμετρος είναι η ψηφιακή διάσταση.  Επισημαίνεται ενδεικτικά, η κατάρτιση ενός σχεδίου δράσης για την ψηφιοποίηση  (digitalisation plan), που θα επιταχύνει την ανάπτυξη καινοτόμων υπηρεσιών ενέργειας, οι πανευρωπαϊκοί κώδικες για τις προκλήσεις της κυβερνοασφάλειας και την απόκριση ζήτησης (demand response), οι εφαρμοστικές πράξεις για τη διαλειτουργικότητα ενεργειακών δεδομένων, καθώς και η εγκατάσταση 1 εκατομμυρίου φορτιστών ηλεκτρικών οχημάτων, πανευρωπαϊκά, έως το 2025.

Μια επαναστατική πλατφόρμα για τους καταναλωτές ενέργειας

Αντανακλώντας τις παραπάνω κατευθύνσεις, τον Απρίλιο του 2020 παρουσιάστηκε η πλατφόρμα Equigy, που εφαρμόζει τεχνολογία blockchain για την καταχώρηση, επαλήθευση και διενέργεια εκατομμυρίων  συναλλαγών ενέργειας, επιτρέποντας τις  αλληλεπιδράσεις μεταξύ καταναλωτών και δικτύου. 

Η πλατφόρμα, που αναπτύσσεται από 4 διαχειριστές δικτύων της Ευρώπης, θα είναι διαθέσιμη δωρεάν σε πολίτες της Γερμανίας, Ολλανδίας, Ελβετίας και Ιταλίας. Η Δανία εξέφρασε επίσημα την πρόθεση να συμμετάσχει στην κοινοπραξία των διαχειριστών, ενώ έντονο είναι και το ενδιαφέρον άλλων χωρών. 

Αναμφίβολα, στην 3D εποχή, με έμφαση στην διεσπαρμένη παραγωγή από ΑΠΕ, το δυναμικό που αναδεικνύεται για την ενεργό συμμετοχή των καταναλωτών στις αγορές είναι τεράστιο. Φωτοβολταϊκα στέγης, μπαταρίες, ηλεκτρικά αυτοκίνητα, αντλίες θερμότητας, και έξυπνες οικιακές συσκευές, μπορούν να αποτελέσουν συνδυαστικά μια σημαντική πηγή ευελιξίας για το δίκτυα, μετασχηματίζοντας θεμελιωδώς τους καταναλωτές σε «active prosumers». 

Ενδεικτικά, η φόρτιση ενός ηλεκτρικού οχήματος μπορεί να γίνεται σε ώρες που υπάρχει πλεόνασμα ενέργειας ΑΠΕ και η τιμή ηλεκτρικής ενέργειας στην αγορά είναι χαμηλή. Αντίστοιχα, συσσωρευμένη ενέργεια στην μπαταρία μπορεί να αποδίδεται στο δίκτυο σε ώρες αιχμής, έναντι αποζημίωσης του καταναλωτή, απομειώνοντας την ανάγκη παραγωγής από ορυκτά καύσιμα. Είναι αποκαλυπτικό ότι το 2030 αναμένονται 40 εκατ. ηλεκτρικών οχημάτων στην Ευρώπη. Από αυτά, τα 7 εκατ. αναμένονται στην Γερμανία, με ένα δυναμικό παροχής ευελιξίας της τάξης των 70 GW. 

Δεν είναι άλλωστε τυχαία η ισχυρή παρουσία της αυτοκινητοβιομηχανίας σε πλατφόρμες παροχής ευελιξίας. Στην περίπτωση που προαναφέραμε, 50 αυτοκίνητα BMW i3 με τεχνολογία αμφίδρομης (bi-directional) φόρτισης θα δοκιμαστούν από τις αρχές του 2021 σε πραγματικές συνθήκες καθημερινότητας και δικτύου.  Παράλληλα, στη βάση της παρεχόμενης ευελιξίας από την πλευρά των καταναλωτών, έχει διαμορφωθεί ένα τυποποιημένο προϊόν εξισορρόπησης, το FCR, που έχει την ικανότητα τα σταθεροποιεί το σύστημα μετά από ισχυρή διαταραχή, όπως η βλάβη μιας συμβατικής μονάδας παραγωγής.

Έξυπνες υποδομές 

Δύο είναι οι βασικές προϋποθέσεις για την ενεργό συμμετοχή των καταναλωτών σε πλατφόρμες καινοτομίας, όπως η Equigy.  Οι έξυπνοι μετρητές και οι aggregators, που θα λειτουργούν ως "ενδιάμεσοι" μεταξύ καταναλωτών και παρόχων ενέργειας. Φυσικά, οι έξυπνοι μετρητές δεν αρκούν από μόνοι τους. Χρειάζεται διαλειτουργικότητα (interoperability) και επενδύσεις στην ψηφιοποίηση των δικτύων, που θα επιτρέπουν αμφίδρομες αλληλεπιδράσεις, πέραν της αυτοματοποίησης διαδικασιών (π.χ. για τον εντοπισμό βλαβών και τη συντήρηση). ‘Αλλωστε, η βελτιστοποίηση της λειτουργίας των δικτύων θα απαιτεί πλέον συγκροτημένο σχεδιασμό σε πολλαπλά επίπεδα (TSO-DSO, ηλεκτρισμός-φυσικό αέριο, δίκτυα θέρμανσης και ψύξης, έξυπνες πόλεις και μεταφορές). 

Σε αρκετές χώρες της Ευρώπης, οι καταναλωτές απολαμβάνουν ήδη τη δυνατότητα να παρακολουθούν την κατανάλωσή τους σε πραγματικό χρόνο, να την προσαρμόζουν στα σήματα τιμών στις αγορές, να συνάπτουν συμβόλαια δυναμικής τιμολόγησης αλλά και παροχής ευελιξίας. Για παράδειγμα, σε Σκανδιναβικές χώρες, ένας καταναλωτής μπορεί να προβεί σε σύμβαση ώστε η θερμοκρασία του σπιτιού του να κυμαίνεται, μέσω έξυπνης διαχείρισης, σε ένα προσυμφωνημένο επίπεδο (που αποτυπώνει τις ανάγκες και συνήθειες του), και να λαμβάνει κάποια αποζημίωση για αυτή την ευελιξία.

 Ένας aggregator αξιοποιεί αυτή τη δυνατότητα απόκρισης ζήτησης από ένα πλήθος καταναλωτών, ώστε να παρέχει στο δίκτυο υπηρεσίες εξισορρόπησης ή ευελιξίας. Η ΕΕ εκτιμά ότι ένα νοικοκυριό μπορεί να περιορίσει την κατανάλωση ενέργειας έως και 9 %, μέσω της έξυπνης διαχείρισης. 

Απόκλιση από τους Ευρωπαϊκούς Στόχους 

Δυστυχώς, παρά τους ευρωπαϊκούς στόχους που είχαν τεθεί για ευρεία εγκατάσταση έξυπνων μετρητών, στο επίπεδο του 80% το 2020, οι ετήσιες αναφορές του ACER αποκαλύπτουν μια σημαντική απόκλιση, με το ποσοστό να μην υπερβαίνει το 50%, πανευρωπαϊκά.  Οι διαφοροποιήσεις είναι αισθητές μεταξύ των χωρών, με κάποιες να αντικαθιστούν ήδη προηγούμενα μοντέλα έξυπνων μετρητών και άλλες να μην έχουν συγκροτημένο σχεδιασμό.  Σουηδία, Φινλανδία, Εσθονία και Ισπανία κινούνται ήδη σε ποσοστά κάλυψης 95 - 100%. Ιταλία, Πορτογαλία, Ιταλία και Γαλλία εμφανίζουν επίσης αξιοσημείωτη δυναμική. Σε αντιδιαστολή, κάποιες χώρες δεν έχουν ακόμη καταρτίσει σχέδιο rollout.  Εκτιμάται ότι το 2019 εγκαταστάθηκαν 21 εκατ. έξυπνων μετρητών στον ηλεκτρισμό και 8.5 εκατ. στο φυσικό αέριο, σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Η επίδραση του covid-19 αναμένεται να προκαλέσει μια υποχώρηση της τάξης του 10% για το τρέχον έτος, αλλά ισχυρή ανάκαμψη το 2021, με βάση τα εθνικά σχέδια. 

Εξελίξεις σε εθνικό επίπεδο 

Στη χώρα μας, έχουν παρουσιαστεί διαχρονικά ενδιαφέρουσες προσεγγίσεις για τους έξυπνους μετρητές, ενώ υπήρξαν και προσπάθειες για πιλοτικές εφαρμογές, χωρίς ωστόσο ευοίωνη εξέλιξη. Αναμφίβολα, η επικείμενη ιδιωτικοποίηση του ΔΕΔΔΗΕ θα δώσει ώθηση  στην υλοποίηση της "έξυπνης μετάβασης".

Επιπλέον, η μεθοδολογία που θα διέπει το απαιτούμενο έσοδο του Διαχειριστή τέθηκε πρόσφατα σε διαβούλευση από τη ΡΑΕ.  Ιδιαίτερα σημαντικά είναι τα κίνητρα επίτευξης στόχων που εισάγονται, όπως οι μηχανισμοί για τη μείωση λειτουργικού κόστους, τον περιορισμό των ρευματοκλοπών και τη βελτίωση της ποιότητας υπηρεσιών. Παράλληλα, προβλέπεται πρόσθετη απόδοση (wacc premium) για έργα ειδικής βαρύτητας.

Οι τεχνικές παράμετροι που θα επιλεγούν είναι σημαντικό να αντανακλούν τον ισχυρό βαθμό φιλοδοξίας που διέπει το ΕΣΕΚ, χωρίς μετακυλίσεις στους χρόνους επίτευξης στόχων. Επιπρόσθετα, το πλαίσιο των έξυπνων μετρητών θα πρέπει να αποκρυσταλλωθεί το συντομότερο δυνατό, ιδίως καθώς έχει προηγηθεί μια δεκαετία σοβαρών υποεπενδύσεων στο δίκτυο διανομής.

Μετά την πρόσφατη εξαγγελία της ολοκληρωμένης στρατηγικής για την ενέργεια, ο εθνικός σχεδιασμός  για τους έξυπνους μετρητές καθίσταται ακόμα πιο κρίσιμος, ενώ πρέπει να διευρυνθεί πλέον με ένα φάσμα νέων συνιστωσών. Αξίζει άλλωστε να τονιστεί ότι η νέα οδηγία ηλεκτρικής ενέργειας θεμελιώνει το δικαίωμα των καταναλωτών να αιτηθούν έξυπνο μετρητή με δική τους δαπάνη, ακόμα και αν η χώρα τους δεν διενεργεί συστηματικά την εγκατάσταση τους, και η εθνική μελέτη κόστους οφέλους είναι αρνητική (Άρθρο 22). Στην περίπτωση αυτή το αίτημα του καταναλωτή πρέπει να ικανοποιηθεί το αργότερο εντός τετραμήνου. Αντίστοιχα το Άρθρο 11 της οδηγίας θεμελιώνει το δικαίωμα των καταναλωτών που διαθέτουν έξυπνο μετρητή να συνάπτουν συμβόλαια δυναμικής τιμολόγησης (πρακτικά, σε τιμή που κυμαίνεται στη συχνότητα εκκαθάρισης των αγορών εξισορρόπησης), ιδίως από μεγάλους παρόχους ενέργειας (άνω των 200 χιλιάδων πελατών).

Στο πλαίσιο αυτό, ο ΔΕΔΔΗΕ καλείται να μετασχηματιστεί ταχύτατα σε έναν proactive φορέα, την πιο κρίσιμη ίσως οντότητα της ενεργειακής μετάβασης. Έναν φορέα που θα επιταχύνει την ανάπτυξη των ΑΠΕ, της ηλεκτροκίνησης, και της απόκρισης ζήτησης, αποτελώντας market facilitator για καινοτόμες υπηρεσίες.

Πέρα από τη δομική αναδιάρθρωση και τη ρυθμιστική ορατότητα, μια θετική συγκυρία είναι ότι τα έξυπνα δίκτυα αποτελούν πλέον έναν από τους τομείς προτεραιότητας στις ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις (όπως Invest EU, CEF, Structural funds, Digital Europe Programme, Horizon 2020, Ταμείo Καινοτομίας). Η ολιστική στρατηγική που παρουσίασε η ΕΕ αποκαλύπτει πλήθος δυνατοτήτων, που καλούμαστε να αξιοποιήσουμε άμεσα.  Το παράδειγμα της πλατφόρμας Equigy υποδεικνύει τη σημαντική απόσταση που πρέπει να διανύσουμε. Ο βαθμός και ο ρυθμός του μετασχηματισμού συνιστά κοινή μας ευθύνη.

-------------------

Η κ. Νεκταρία Καρακατσάνη είναι μαθηματικός με εξειδίκευση στα οικονομικά της ενέργειας, στέλεχος της ΡΑΕ. Το κείμενο εκφράζει προσωπικές σκέψεις.