Václav Cílek: Αέριο κρυμμένο σε πέτρωμα

Το shale gas ενδέχεται να επιφέρει επανάσταση στον ενεργειακό τομέα που θα αποδυναμώσει την επιρροή των πετρελαϊκών υπερδυνάμεων. Όμως, παραμένει αβέβαιο ποια θα είναι τα οφέλη του shale gas.

Ο μεθανιούχος σχιστόλιθος, ένας σκουρόχρωμο βιτουμενιούχο είδος σχιστόλιθου, που έχει την ιδιότητα να εκλύει φυσικό αέριο, αναφέρεται ολοένα και συχνότερα ως «καθοριστικός παράγοντας» στην αγορά ενέργειας. Αν και περιέχει κατά μέσο όρο μόνο 8% οργανική ύλη, περίπου δέκα φορές λιγότερο από ό, τι o καλής ποιότητας άνθρακας, εμφανίζεται σε μεγάλες ποσότητες σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Πολωνία και η Ινδία. Συνολικά, οι γεωλόγοι έχουν βρει σχιστόλιθο σε 38 χώρες.

Σε αυτό το πολλά υποσχόμενο είδος σχιστόλιθου, το αέριο δεν εσωκλείεται σε ένα υπόγειο αποθηκευτικό χώρο, αλλά είναι σε μεγάλο βαθμό διεσπαρμένο μέσα στο πέτρωμα, το οποίο το απορροφά σαν σφουγγάρι. Η πρόκληση είναι να διανοιχθούν οι πόροι του βράχου, έτσι ώστε το παγιδευμένο αέριο να απελευθερωθεί μέσα σε ένα οριζόντιο φρεάτιο συλλογής. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω μίας τεχνικής που ονομάζεται “fracking” (υδραυλική διάρρηξη). Η μέθοδος αυτή έχει βασίζεται στο γέμισμα των γεωτρήσεων με νερό και χημικά υπό υψηλή πίεση έτσι ώστε το αρχικό, σχεδόν αδιαπέραστο πέτρωμα, να σπάσει. Το αέριο τότε διαρρέει από τον σχιστόλιθο από μικρο-ρωγμές. Ωστόσο, οι περιβαλλοντολόγοι εναντιώνονται γιατί τα χημικά που διοχετεύονται υπογείως ενδέχεται να διαρρεύσουν από το στρώμα του σχιστόλιθου στον υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα. Η διαχείριση των απαραίτητων χημικών είναι πολυέξοδη, περίπλοκη και οι εταιρείες, κάποιες φορές, δεν μπαίνουν στον κόπο να συμμορφωθούν με τους κανονισμούς.

Το φαινόμενο του θερμοκηπίου είναι φυσικά σημείο παγκόσμιου προβληματισμού σε συνάρτηση με την εξόρυξη shale gas. To αέριο θεωρείται μία καθαρότερη πηγή ενέργειας, σε σχέση με τον άνθρακα, γιατί η καύση του έχει λιγότερες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. Όμως, περίπου το 10% του αερίου εκλύεται στην ατμόσφαιρα από τις γεωτρήσεις, τον εξοπλισμό συλλογής και τους αγωγούς αερίου. Επιπροσθέτως, το shale gas περιέχει υπολογίσιμη ποσότητα μεθανίου, το οποίο είναι περίπου εκατό φορές πιο επιβλαβές αέριο του θερμοκηπίου από το διοξείδιο του άνθρακα.

Οι υποστηρικτές του αερίου σχιστολιθικής προέλευσης υποστηρίζουν ότι θα οδηγήσει σε ενεργειακή ανεξαρτησία. Μία μελέτη του ΜΙΤ έχει δείξει ότι μέχρι το 2020 οι ΗΠΑ θα μπορούν να καλύψουν τουλάχιστον το 40% και ενδεχομένως έως και 50% του παραγόμενου αερίου τους (σήμερα το ποσοστό είναι 20%) από δικά τους κοιτάσματα. Αυτό το κύμα ευφορίας εξαπλώνεται και στην Ευρώπη. Στην Πολωνία, όπου έχουν βρεθεί τα μεγαλύτερα αποθέματα σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη Ευρωπαϊκή χώρα, εάν η κατανάλωση ήταν σταθερή τα κοιτάσματα σχιστόλιθου θα μπορούσαν, σύμφωνα με τις προβλέψεις, να την καλύψουν για τα επόμενα 200 χρόνια.

Αυτές οι αισιόδοξες προσδοκίες είναι προς όφελος των εταιρειών εξόρυξης, καθώς επηρεάζουν την αξία των μετοχών τους. Στις ΗΠΑ οι συζητήσεις περί ενεργειακής επάρκειας γίνονται εδώ και 30 χρόνια αλλά παρόλα αυτά η ενεργειακή εξάρτηση της χώρας είναι αυξανόμενη. Αντίστοιχες ελπίδες της πολωνικής πλευράς μπορεί να είναι μία απλή αντανάκλαση απατηλών προσδοκιών- η Ρωσία μας παρέκαμψε με το Nord Stream, οπότε θα τους δείξουμε εμείς τώρα.

Κάθε σχιστολιθικός σχηματισμός είναι διαφορετικός, ηλικιακά και όσον αφορά τη σύνθεση του αερίου. Στα πρώτα στάδια εξόρυξης το μεγαλύτερο μέρος του αερίου είναι ελαφρύ μεθάνιο, με το αιθάνιο να ρέει πιο αργά προς το τέλος, και για το οποίο η πλειοψηφία των σύγχρονων συσκευών δεν είναι προσαρμοσμένη ( π.χ. οι καυστήρες αερίου). Αυτό σημαίνει ότι οι γεωτρήσεις μπορεί να γίνουν λιγότερο αποδοτικές με την πάροδο του χρόνου.

Η προετοιμασία μίας περιοχής για την εξόρυξη απαιτεί σημαντικές επενδύσεις, καθώς δεν υπάρχει ένα και μόνο «τυχερό» φρεάτιο αλλά μία ευρύτερη περιοχή με μερικές εκατοντάδες γεωτρήσεις. Το όλο σύστημα είναι διασυνδεδεμένο μέσω ενός δικτύου αγωγών παροχής και πρέπει να συνδέεται με ένα περιφερειακό αγωγό φυσικού αερίου. Με λίγα λόγια, αυτή η παραγωγική διαδικασία δεν είναι ούτε εύκολη ούτε φθηνή.

Αυτοί είναι κάποιοι από τους λόγους που το shale gas δεν έχει αποφέρει μεγάλο κέρδος. Αντιθέτως, παρά την σχεδόν απεριόριστη αισιοδοξία των ΜΜΕ, η πλειοψηφία των Αμερικανών μικρομετόχων χάνουν συνήθως μέρος των επενδύσεων τους στον τομέα του φυσικού αερίου σχιστόλιθου. Το ρίσκο έγκειται στο ότι η εξόρυξη shale gas θα μπορούσε να δημιουργήσει τεράστιες αποδόσεις αρχικά, αλλά στη συνέχεια τα κοιτάσματα ενδεχομένως να εξαντληθούν μέσα σε λίγα χρόνια, με αποτέλεσμα την ταχεία εξάντληση των ακριβής προσπέλασης κοιτασμάτων.

Χοντρικά μπορούμε να πούμε ότι ο σχιστόλιθος είναι μία πρώτη ύλη με τεράστιες πλην όμως ενδεχομένως υπερεκτιμημένες δυνατότητες και κινδύνους που είναι δύσκολο να εκτιμηθούν. Όσον αφορά τους κινδύνους, θα μπορούσε να γίνει λόγος ακόμη και για μία πυραμιδωτή απεικόνιση με τις μειούμενες αποδόσεις των παλαιών γεωτρήσεων να εξισορροπούνται από μεγαλύτερο αριθμό καινούριων.

Όμως ο παρών «πυρετός του σχιστόλιθου» έχει ένα σημαντικό πλεονέκτημα: νέες τεχνολογίες διάτρησης χάρη στις οποίες οι γεωτρήσεις κάτω από την επιφάνεια της Γης μπορούν να υλοποιηθούν πολύ γρηγορότερα από πριν.

Το τωρινό κύμα ευφορίας έχει μία σειρά από αιτίες: αντικατοπτρίζει ένα πολιτικό παιχνίδι σε σχέση με την ενεργειακή επάρκεια, όπως το έπαθλο και οι προσπάθειες για τη μετακύλιση των οικονομικών κινδύνων στους μικρομετόχους, αλλά και ένα πραγματικό τεχνολογικό επίτευγμα και σίγουρα μια αλλαγή στους κανόνες του παιχνιδιού της ενέργειας.

* Ο κ. Václav Cílek είναι γεωλόγος