Μέτρα για τον περιορισμό της εξάρτησης από την Κίνα στις κρίσιμες πρώτες ύλες ανακοινώνει την Τετάρτη η Κομισιόν

Αύριο Τετάρτη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναμένεται να παρουσιάσει ένα εκτεταμένο πακέτο μέτρων για τη μείωση της εξάρτησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης από την Κίνα όσον αφορά τα κρίσιμα ορυκτά και τις σπάνιες γαίες. Το πακέτο αυτό, που εντάσσεται στο νέο Economic Security Doctrine, επιχειρεί να θωρακίσει την ευρωπαϊκή βιομηχανία απέναντι στις αυξανόμενες γεωοικονομικές πιέσεις, τον ανταγωνισμό από τις ΗΠΑ και την Ασία, αλλά και τις πρόσφατες εντάσεις στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού.

Κεντρικό στοιχείο των μέτρων αποτελεί το πρόγραμμα ResourceEU, μια νέα πρωτοβουλία που μιμείται τη λογική του RePowerEU—του σχεδίου που στόχευε στην ενεργειακή ανεξαρτησία από τη Ρωσία—με σκοπό αυτή τη φορά να μειώσει την ευρωπαϊκή εξάρτηση από τρίτες χώρες για κρίσιμες πρώτες ύλες. Η Επιτροπή επιδιώκει να ενισχύσει την αυτάρκεια της Ευρώπης σε τομείς όπως οι μπαταρίες, τα ηλεκτρικά οχήματα, οι ανεμογεννήτριες, τα φωτοβολταϊκά και τα μικροτσίπ, οι οποίοι εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από κινεζικές πρώτες ύλες και τεχνογνωσία.

Γεωπολιτική αστάθεια

Η ανακοίνωση αυτή έρχεται σε μια περίοδο βαθιάς γεωπολιτικής αστάθειας, όπου η ΕΕ καλείται να επαναπροσδιορίσει τον οικονομικό της ρόλο στον κόσμο.

Η στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης και η πρόκληση των κρίσιμων ορυκτών

Τα τελευταία χρόνια, η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με την πραγματικότητα μιας διεθνούς οικονομίας που αλλάζει ραγδαία. Οι εμπορικές εντάσεις μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, οι νέοι αμερικανικοί δασμοί, η επιστροφή Ντόναλντ Τραμπ στην εξουσία και η διεύρυνση της βιομηχανικής πολιτικής σε παγκόσμιο επίπεδο έχουν αναγκάσει την Ευρωπαϊκή Ένωση να επανεξετάσει τη θέση της στο διεθνές σύστημα.

Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Κριστίν Λαγκάρντ, προειδοποίησε πρόσφατα ότι «η Ευρώπη έχει γίνει πιο ευάλωτη» εξαιτίας της εξάρτησης από τρίτες χώρες για την ασφάλεια και τον εφοδιασμό κρίσιμων πρώτων υλών. Σύμφωνα με τη κ. Λαγκάρντ, οι ευρωπαϊκές ευπάθειες προέρχονται από ένα αναπτυξιακό μοντέλο που βασίστηκε σε έναν κόσμο ο οποίος πλέον «εξαφανίζεται σταδιακά».

Οι κινεζική πλευρά

Η κινεζική πλευρά, ωστόσο, επισημαίνει ότι η ευρωπαϊκή προσέγγιση έχει πολιτικοποιήσει υπερβολικά το θέμα των σπάνιων γαιών. Ο Κινέζος καθηγητής Cui Hongjian υπογραμμίζει ότι οι εντάσεις στις εφοδιαστικές αλυσίδες οφείλονται κυρίως στην αμερικανική μονομερή πίεση προς την Κίνα και ότι η ΕΕ κάνει λάθος να υιοθετεί μια ρητορική υπερβολικής απειλής.

Το ResourceEU: Φιλόδοξο αλλά Δύσκολο στην Υλοποίηση

Το νέο πρόγραμμα ResourceEU αποτελεί την αιχμή του δόρατος της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας. Στόχος του είναι να μειώσει την εξάρτηση από την Κίνα σε πρώτες ύλες όπως:

• σπάνιες γαίες,
• γάλλιο,
• γερμάνιο,
• λίθιο,
• κρίσιμα μέταλλα για μπαταρίες και πράσινες τεχνολογίες.

Το σχέδιο προβλέπει:

• ανάπτυξη νέων ευρωπαϊκών εξορυκτικών έργων,
• δημιουργία εγκαταστάσεων επεξεργασίας εντός ΕΕ,
• διαφοροποίηση προμηθειών προς χώρες όπως η Βραζιλία, η Νορβηγία, η Κεντρική Ασία, η Αυστραλία και η Νότια Αφρική,
• ενίσχυση της ανακύκλωσης,
• δημιουργία στρατηγικών αποθεμάτων.

Ωστόσο, η υλοποίηση αυτών των στόχων αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολη.

Η Ευρώπη πρέπει να χτίσει σχεδόν από το μηδέν ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού κρίσιμων ορυκτών: από την εξόρυξη μέχρι τον εμπλουτισμό και την τελική επεξεργασία. Αυτή η διαδικασία είναι χρονοβόρα, δαπανηρή και συχνά συγκρούεται με τις αυστηρές ευρωπαϊκές περιβαλλοντικές απαιτήσεις.

Ανταγωνισμός με τις ΗΠΑ και τους Συμμάχους

Ενώ η ΕΕ προσπαθεί να κινηθεί προς μια νέα στρατηγική κατεύθυνση, βρίσκεται αντιμέτωπη με την ιδιαίτερα επιθετική πολιτική των ΗΠΑ στο πεδίο των κρίσιμων πρώτων υλών. Η Ουάσινγκτον προσφέρει ήδη:

• εγγυήσεις τιμών για παραγωγούς,
• τεράστια φορολογικά κίνητρα,
• άμεση χρηματοδότηση από το Πεντάγωνο,
• στρατηγικές συνεργασίες με Καναδά, Αυστραλία και Ιαπωνία.

Ακόμη και ευρωπαϊκές εταιρείες διαπραγματεύονται με τις ΗΠΑ, καθώς η ταχύτητα και τα κίνητρα που προσφέρουν οι Αμερικανοί αποτελούν ισχυρό δέλεαρ. Ο CEO της Rare Earths Norway δήλωσε χαρακτηριστικά ότι χωρίς γρήγορη αδειοδότηση και εγγυήσεις τιμών, η Ευρώπη κινδυνεύει να χάσει το ενδιαφέρον των επενδυτών.

Η χρηματοδότηση: Το Μεγάλο Ζήτημα

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξετάζει την άμεση αξιοποίηση 3 δισ. ευρώ για τα 25 πιο επείγοντα έργα στον τομέα των σπάνιων γαιών και κρίσιμων υλικών. Ωστόσο, το ποσό αυτό καλύπτει μόνο την πρώτη φάση μιας βιομηχανίας που απαιτεί δεκάδες δισεκατομμύρια επενδύσεων.

Το μακροπρόθεσμο πρόβλημα χρηματοδότησης παραμένει ζωντανό.

Ως εκ τούτο η ΕΕ διερευνά:

• μεγαλύτερη εμπλοκή της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων,
• αξιοποίηση του Global Gateway,
• ένταξη έργων στο Innovation Fund.

Παρόλα αυτά, η βιομηχανία εκφράζει ανοιχτά τον σκεπτικισμό της, προειδοποιώντας ότι «ο χρόνος είναι εναντίον της ΕΕ». Η καθυστέρηση έναντι των ΗΠΑ και άλλων δυτικών συμμάχων μπορεί να αποβεί καθοριστική.

Η κινεζική οπτική: συνεργασία αντί για ρήξη

Σε αντίθεση με το ευρωπαϊκό αφήγημα περί «στρατηγικής απειλής», η Κίνα υποστηρίζει ότι:

• Η ευρωπαϊκή απεξάρτηση δεν είναι ρεαλιστική στο εγγύς μέλλον.
• Η αναδιάρθρωση της εφοδιαστικής αλυσίδας θα έχει τεράστιο οικονομικό και περιβαλλοντικό κόστος.
• Οι δύο πλευρές δεν βρίσκονται σε αντιπαράθεση, αλλά σε  αλληλοσυμπληρούμενη συνεργασία.
• Η Ευρώπη θα πρέπει να επικεντρωθεί στη διατήρηση ενός ανοιχτού, διαφανούς και μη διακριτικού εμπορικού περιβάλλοντος.

Ο καθηγητής Cui τονίζει ότι η ΕΕ πρέπει να αναγνωρίσει ότι οι δυσκολίες των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού προέρχονται κυρίως από την αμερικανική οικονομική πίεση προς την Κίνα. Κατά τον ίδιο, αν η ΕΕ επιθυμεί πραγματικά σταθερότητα, οφείλει να ενισχύσει τον διάλογο με το Πεκίνο και όχι να υιοθετεί ρητορικές αποστασιοποίησης.

Πράγματι, Κίνα και ΕΕ πραγματοποίησαν πρόσφατα αναβαθμισμένο διάλογο για τους ελέγχους εξαγωγών στις Βρυξέλλες, καταλήγοντας σε συμφωνία για ενίσχυση της διαφάνειας και για διατήρηση σταθερών βιομηχανικών και εφοδιαστικών αλυσίδων.

Η Ευρώπη σε αναζήτηση ισορροπίας

Η ανακοίνωση της Τετάρτης από την Κομισιόν σηματοδοτεί το πρώτο μεγάλο βήμα προς μια νέα ευρωπαϊκή πραγματικότητα. Η ΕΕ επιδιώκει να γίνει πιο αυτάρκης, πιο ανθεκτική και πιο ανεξάρτητη από γεωπολιτικούς κινδύνους.

Ωστόσο, η πρόκληση είναι τεράστια:

• Η Ευρώπη πρέπει να χτίσει βιομηχανικές αλυσίδες που μέχρι σήμερα μονοπωλεί η Κίνα.
• Πρέπει να ανταγωνιστεί τις ΗΠΑ, οι οποίες κινούνται πολύ πιο γρήγορα.
• Πρέπει να αποφύγει τη ρήξη με την Κίνα, έναν κρίσιμο εμπορικό εταίρο.
• Πρέπει να βρει χρηματοδότηση σε μια εποχή περιορισμένων δημοσιονομικών περιθωρίων.

Έτσι, το μεγάλο ερώτημα δεν είναι απλώς το πώς θα μειωθεί η εξάρτηση της Ευρώπης από την Κίνα, αλλά το πώς θα βρεθεί η σωστή ισορροπία:

• Ανάμεσα στην αυτονομία και στη συνεργασία.
• Ανάμεσα στον ανταγωνισμό και στη σύμπραξη.
• Ανάμεσα στην πολιτική πραγματικότητα και την οικονομική λογική.

Προσπάθειες

Την περασμένη εβδομάδα  ο τσάρος της βιομηχανίας της ΕΕ, Στεφάν Σεζουρνέ, κάλεσε μπλοκ να «διπλασιάσει τις προσπάθειές του» για να μειώσει τη στρατηγική του εξάρτηση από την Κίνα, και παρουσίασε μια σειρά πολιτικών για να σπάσει τον ασφυκτικό κλοιό του Πεκίνου στην παγκόσμια προσφορά κρίσιμων ορυκτών.

Σε ομιλία του ενώπιον του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ο Γάλλος επίτροπος δήλωσε ότι οι έλεγχοι εξαγωγών σπάνιων γαιών από την Κίνα έχουν «στοχοποιήσει άμεσα» την Ευρώπη, προειδοποιώντας ότι η έλλειψη πρόσβασης της Ένωσης σε αυτά τα στρατηγικά ορυκτά παραμένει «ανησυχητική» παρά την ανακοίνωση του Πεκίνου για αναστολή ορισμένων από αυτούς τους περιορισμούς για ένα έτος τον περασμένο μήνα.

«Ήρθε η ώρα η Ευρώπη να εντείνει το παιχνίδι της», δήλωσε ο Séjourné στους ευρωβουλευτές στο Στρασβούργο, προσθέτοντας ότι οι Βρυξέλλες πρέπει να «διπλασιάσουν τις προσπάθειές τους» για να σταματήσουν την εξάρτησή τους από το Πεκίνο για σπάνιες γαίες και άλλα κρίσιμα ορυκτά.

Οι κινεζικοί περιορισμοί

Τα σχόλιά του έρχονται μετά την επιβολή σαρωτικών περιορισμών στις σπάνιες γαίες από την Κίνα, τη δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο και τον τρίτο μεγαλύτερο εμπορικό εταίρο της ΕΕ μετά τις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο, στις αρχές Απριλίου. Αυτοί οι περιορισμοί έχουν ήδη αναγκάσει πολλές βιομηχανίες της ΕΕ να αναστείλουν ή να καθυστερήσουν την παραγωγή .

Οι περιορισμοί, που εισήχθησαν μόλις δύο ημέρες αφότου ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε την επιβολή « αμοιβαίων δασμών » στην Κίνα και άλλους εμπορικούς εταίρους των ΗΠΑ στις 2 Απριλίου, ακολουθήθηκαν από ακόμη πιο αυστηρούς περιορισμούς στις αρχές Οκτωβρίου, οι οποίοι περιελάμβαναν μια de facto απαγόρευση όλων των αδειών εξαγωγής σπάνιων γαιών για στρατιωτικούς σκοπούς.

Ενώ οι περιορισμοί του Οκτωβρίου ανεστάλησαν για ένα χρόνο μετά τη συνάντηση του Τραμπ με τον Κινέζο πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ τον περασμένο μήνα, τα μέτρα του Απριλίου παραμένουν σε μεγάλο βαθμό σε ισχύ.