Διχασμένη η Ευρώπη για την αγορά άνθρακα – Οι διαφωνίες για το μέλλον του ETS και το σχέδιο της Κομισιόν

Το πολιτικό ρήγμα σχετικά με το μέλλον της ευρωπαϊκής αγοράς άνθρακα ήρθε στο φως την περασμένη εβδομάδα, καθώς οι ηγέτες της ΕΕ εξέφρασαν ανοιχτά τόσο υποστήριξή τους όσο και αντίθεσή τους στο Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS) κατά τη διάρκεια της άτυπης συνόδου κορυφής στο Βέλγιο. Η συνάντηση ανέδειξε την ένταση που υπάρχει ανάμεσα στις κλιματικές φιλοδοξίες και τις οικονομικές πιέσεις που αντιμετωπίζει η Ένωση.

Η συζήτηση, που περιγράφηκε από διεθνή μέσα ενημέρωσης ως ιδιαίτερα ειλικρινής, φανέρωσε τη διαίρεση μεταξύ των κρατών-μελών σχετικά με το πώς η Ευρώπη θα προχωρήσει στην απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα, διατηρώντας ταυτόχρονα την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας και τις προσιτές τιμές ενέργειας  για τους πολίτες. Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου António Costa δήλωσε ότι ορισμένοι ηγέτες άσκησαν έντονη κριτική στο ETS, ενώ άλλοι το υπερασπίστηκαν ως βασικό πυλώνα της ευρωπαϊκής στρατηγικής για το κλίμα.

«Υπάρχουν ορισμένοι ηγέτες που δεν συμπαθούν το ETS και αρκετοί που το υπερασπίστηκαν», ανέφερε ο Costa, προσθέτοντας ότι η συζήτηση θα συνεχιστεί, καθώς η Ευρώπη αναζητά πρακτικές λύσεις που να λαμβάνουν υπόψη τις διαφορετικές εθνικές και οικονομικές συνθήκες.

Η διαφωνία έρχεται σε μια κρίσιμη περίοδο για την ευρωπαϊκή κλιματική πολιτική, καθώς η ΕΕ ετοιμάζεται να ευθυγραμμίσει τη νομοθεσία της με τον νέο στόχο για το 2040, που προβλέπει μείωση των εκπομπών κατά 90% σε σχέση με τα επίπεδα του 1990. Η αγορά άνθρακα — η οποία για χρόνια θεωρούνταν σημείο συναίνεσης — εξελίσσεται πλέον σε πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης.

Οι αγορές αντιδρούν στα πολιτικά μηνύματα

Άμεσο φόντο της αντιπαράθεσης αποτέλεσε η πτώση της τιμής του άνθρακα μετά από δηλώσεις του καγκελάριου της Γερμανίας Friedrich Merz σε εκδήλωση για την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας στην Αμβέρσα. Η κριτική του στους ισχύοντες κανόνες του ETS συνέβαλε σε πτώση των τιμών των δικαιωμάτων εκπομπών σε χαμηλό πενταμήνου, ένδειξη ότι οι αγορές ανησυχούν για πιθανή αποδυνάμωση της πολιτικής στήριξης του συστήματος.

Το ETS, που ξεκίνησε το 2005, λειτουργεί με το μοντέλο «ανώτατο όριο και εμπορία»: οι επιχειρήσεις σε τομείς υψηλών εκπομπών, όπως η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και η βαριά βιομηχανία, πρέπει να διαθέτουν δικαιώματα για τις εκπομπές τους, τα οποία μπορούν να αγοράζουν ή να πωλούν. Καθώς το ανώτατο όριο μειώνεται σταδιακά, τα δικαιώματα γίνονται πιο σπάνια, ενθαρρύνοντας την επένδυση σε καθαρές τεχνολογίες.

Οι υποστηρικτές υποστηρίζουν ότι το σύστημα έχει συμβάλει καθοριστικά στη μείωση των εκπομπών, δίνοντας ταυτόχρονα ευελιξία στις επιχειρήσεις. Οι επικριτές, αντίθετα, τονίζουν ότι οι υψηλές και ασταθείς τιμές άνθρακα επιβαρύνουν τις βιομηχανίες που ήδη πιέζονται από τον διεθνή ανταγωνισμό.

Η υπεράσπιση από τη φον ντερ Λάιεν

Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν υπερασπίστηκε έντονα το ETS, υπογραμμίζοντας ότι αποδεικνύει πως η οικονομική ανάπτυξη και η απαλλαγή από τον άνθρακα μπορούν να συμβαδίζουν. Σύμφωνα με στοιχεία της Επιτροπής, οι εκπομπές στους τομείς που καλύπτονται από το ETS έχουν μειωθεί κατά 39% από το 2005, ενώ οι ίδιοι τομείς παρουσίασαν ανάπτυξη 71%.

«Αυτό δείχνει ότι η αποανθρακοποίηση και η ανάπτυξη μπορούν να προχωρούν μαζί», δήλωσε, επισημαίνοντας ότι το σύστημα έδωσε σαφή επενδυτικά σήματα για καθαρές τεχνολογίες.

Η φον ντερ Λάιεν τόνισε επίσης ότι το ETS συνέβαλε στη δημιουργία μιας ισχυρής ευρωπαϊκής βιομηχανίας καθαρής τεχνολογίας, ειδικά στον τομέα της ηλεκτροπαραγωγής. Οι επενδυτές ζητούν σταθερότητα πολιτικής και διατήρηση του στόχου για κλιματική ουδετερότητα έως το 2050, ώστε να διασφαλίσουν τις αποδόσεις των επενδύσεών τους.

Αυξανόμενες ανησυχίες για την ανταγωνιστικότητα

Παρά τα θετικά αποτελέσματα, ο σκεπτικισμός αυξάνεται. Βιομηχανίες υψηλής ενεργειακής έντασης, όπως ο χάλυβας, τα χημικά και το τσιμέντο, προειδοποιούν ότι το αυξανόμενο κόστος άνθρακα μπορεί να πλήξει την ανταγωνιστικότητά τους απέναντι σε αγορές εκτός Ευρώπης με λιγότερο αυστηρούς κανόνες.

Ο Costa παραδέχθηκε ότι, παρόλο που η ενεργειακή μετάβαση αποτελεί την καλύτερη μακροπρόθεσμη στρατηγική για τη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης, απαιτούνται πρακτικές λύσεις για τους τομείς που αντιμετωπίζουν βραχυπρόθεσμες δυσκολίες.

Η συζήτηση αντανακλά μια ευρύτερη ανησυχία για πιθανή αποβιομηχάνιση, σε μια περίοδο όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα ενισχύουν τη δική τους πράσινη βιομηχανία μέσω μεγάλων επιδοτήσεων.

Η συζήτηση για τις τιμές ενέργειας

Ένα από τα βασικά σημεία αντιπαράθεσης είναι κατά πόσο το ETS αυξάνει το κόστος ηλεκτρικής ενέργειας. Η φον ντερ Λάιεν υποστήριξε ότι οι τιμές επηρεάζονται κυρίως από το κόστος των καυσίμων — ιδιαίτερα του φυσικού αερίου — καθώς και από τα εθνικά τέλη δικτύου και τη φορολογία.

Παρόλα αυτά, αναγνώρισε ότι η επίδραση διαφέρει σημαντικά μεταξύ των κρατών-μελών. Χώρες που βασίζονται περισσότερο στα ορυκτά καύσιμα είναι πιο εκτεθειμένες στις αυξήσεις των τιμών άνθρακα, κάτι που καθιστά τη χάραξη πολιτικής ιδιαίτερα σύνθετη.

Η Επιτροπή αναμένεται να προτείνει στα κράτη-μέλη να αξιοποιήσουν τη δυνατότητα μείωσης ή κατάργησης φόρων στην ηλεκτρική ενέργεια, με στόχο την ελάφρυνση των καταναλωτών.

Μηχανισμοί ασφαλείας και επερχόμενη αναθεώρηση

Οι υποστηρικτές του ETS υπενθυμίζουν ότι το σύστημα διαθέτει ήδη μηχανισμούς για την αποφυγή ακραίων διακυμάνσεων των τιμών, όπως το Market Stability Reserve, που προσαρμόζει την προσφορά δικαιωμάτων ανάλογα με τις συνθήκες της αγοράς.

Η φον ντερ Λάιεν επιβεβαίωσε ότι αυτοί οι μηχανισμοί, όπως και συνολικά το σύστημα, θα εξεταστούν στην υποχρεωτική αναθεώρηση που αναμένεται αργότερα μέσα στο έτος. Η διαδικασία θα μπορούσε να οδηγήσει σε προσαρμογές που θα καθησυχάσουν τα πιο επιφυλακτικά κράτη χωρίς να αποδυναμώσουν την αγορά άνθρακα.

Παράλληλα, οι ηγέτες επανέφεραν τη συζήτηση για την αποσύνδεση των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας από τις τιμές του φυσικού αερίου — πρόταση που κερδίζει έδαφος μετά τις ενεργειακές κρίσεις των τελευταίων ετών.

Οι υποστηρικτές θεωρούν ότι μια τέτοια μεταρρύθμιση θα μπορούσε να μειώσει τις τιμές και να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα, ενώ οι επικριτές προειδοποιούν ότι ενδέχεται να δημιουργήσει νέες αβεβαιότητες στις αγορές.

Μια ευρύτερη πολιτική δοκιμασία

Η αντιπαράθεση γύρω από το ETS αντανακλά ένα βαθύτερο ερώτημα για το μέλλον της Ευρώπης: πώς θα διατηρήσει την ηγετική της θέση στην κλιματική πολιτική χωρίς να θέσει σε κίνδυνο την κοινωνική συνοχή και τη βιομηχανική της βάση.

Οι υποστηρικτές βλέπουν το σύστημα ως ένα από τα πιο επιτυχημένα εργαλεία της ΕΕ, που συνδυάζει περιβαλλοντικούς στόχους με καινοτομία. Οι αντίπαλοι φοβούνται ότι μπορεί να μετατραπεί σε πολιτικό βάρος εάν οι πολίτες το ταυτίσουν με υψηλό κόστος ζωής και οικονομική ανασφάλεια.

Προς το παρόν, η σύνοδος ολοκληρώθηκε χωρίς συγκεκριμένες αποφάσεις. Όμως ο τόνος της συζήτησης δείχνει ότι οι επόμενοι μήνες θα είναι κρίσιμοι. Καθώς η Επιτροπή ετοιμάζει την αναθεώρηση του συστήματος και τα κράτη-μέλη διαπραγματεύονται τη νέα κλιματική νομοθεσία, το ETS — άλλοτε σύμβολο ευρωπαϊκής ενότητας — εξελίσσεται σε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα πεδία πολιτικής αντιπαράθεσης στην Ευρώπη.