Ο Nord Stream 2 δεν έχει σημασία

Οι επικριτές του ισχυρίζονται ότι ο Nord Stream 2 είναι ένα πολιτικό σχέδιο. Και τι έγινε; Όταν η κυβέρνηση Ομπάμα ενέκρινε τις εξαγωγές LNG από τις ΗΠΑ είχε την πολιτική στο μυαλό της; Βεβαίως. Όταν οι Λιθουανοί στράφηκαν στο LNG για να περιορίσουν την εξάρτησή τους από τη Ρωσία, ακολουθούσαν ένα πολιτικό σχεδιασμό; Το πλοίο που κάνει τις εισαγωγές ονομάζεται «Ανεξαρτησία». Το να λέμε ότι ο Nord Stream 2 είναι ένα πολιτικό σχέδιο δεν μας βοηθά και πολύ.

Είναι ο Nord Stream 2 απαραίτητος; Ίσως. Υπάρχουν διάφορες προβλέψεις, φυσικά, αλλά δεν γνωρίζουμε. 15 χρόνια πριν, οι εταιρείες έσπευσαν να κατασκευάσουν μονάδες εισαγωγής αερίου στις ΗΠΑ. Ήταν αυτό μια καλή ιδέα; Σίγουρα έτσι φαινόταν τότε (αλλά δεν ήταν). Δεν μπορούμε να προβλέψουμε το μέλλον, για αυτό και αφήνουμε τις εταιρείες να κάνουν το κομμάτι τους.

Όμως δεν έχει ήδη η Ευρώπη αρκετή εισαγωγική χωρητικότητα ήδη; Σωστά. Ίσως αυτός ο αγωγός να είναι περιττός. Αλλά ίσως να μη πρέπει να προδικάζουμε. Γιατί θέλει η Πολωνία να εισάγει αέριο από τη Νορβηγία μέσω της Δανίας παρά μέσω της Γερμανίας; Θα ήταν σίγουρα πιο εύκολο, αλλά επιλέγει τη Νορβηγία. Γιατί η Ελλάδα χρειάζεται ένα δεύτερο τερματικό LNG και ένα δεύτερο αγωγό με τη Βουλγαρία; Τα σχέδια αυτά είναι σχεδόν σίγουρα περιττά. Υπάρχει καμία αντίδραση; Όχι. Στην πραγματικότητα, η Ευρώπη χαρίζει χρήματα για να τα επισπεύσει.

Θα ενισχύσει ο Nord Stream 2 την εξάρτηση της Ευρώπης από το ρωσικό αέριο; Ίσως, αλλά θυμηθείτε: Ο Nord Stream 2 δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα ένα πολιτικό εγχείρημα δίχως εμπορική λογική και ένα έργο που θα ενισχύσει την κυρίαρχη θέση της Ρωσίας στην Ευρώπη. Ο Nord Stream 2 μπορεί είτε να είναι εμπορικά βιώσιμος, είτε όχι, αλλά δεν μπορεί να είναι και τα δύο. Κατ’ επέκταση, ας μη συγχέουμε τη χωρητικότητα των αγωγών με τις ροές. Οι εξαγωγές της Αλγερίας μέσω αγωγών προς την Ευρώπη μειώθηκαν κατά σχεδόν ένα τρίτο μέσα σε μια τριετία παρόλο που αυξήθηκε η εξαγωγική χωρητικότητα (στη συνέχεια ανέκαμψαν). Οι εισαγωγές LNG της Ευρώπης μειώθηκαν στο ήμισυ μεταξύ του 2011 και του 2014 παρά την αύξηση της εισαγωγικής χωρητικότητας. Οι υποδομές δεν καθορίζουν τις ροές.

Ούτε η εξάρτηση δεν έχει σημασία από μόνη της. Μια χώρα μπορεί να εξαρτάται κατά 95% από μια και μοναδική πηγή, αλλά μπορεί να έχει εναλλακτικές λύσεις και αυτές οι λύσεις εμποδίζουν τον κυρίαρχο προμηθευτή από το να δρα μονοπωλιακά. Δείτε π.χ. τη Λιθουανία, η οποία εξασφάλισε χαμηλότερες τιμές από τη Ρωσία μόλις εισήγαγε ανταγωνισμό. Κάποιες φορές το να έχεις περισσότερα είναι καλύτερο: Η Ευρώπη εισάγει περισσότερο ρωσικό αέριο επειδή είναι φθηνότερο. Εφόσον οι αγορές έχουν επιλογές, η εξάρτηση δεν παίζει ρόλο.

Δεν θα υπονομεύσει ο Nord Stream 2 την ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης; Εξαρτάται. Αν η ενεργειακή ασφάλεια σημαίνει εξάρτηση από τη Ρωσία, τότε ίσως ναι, ίσως όχι (βλέπε παραπάνω). Όμως, με μια πιο γενική έννοια όχι. Οι περισσότερες υποδομές είναι σχεδόν πάντα καλύτερες. Υπήρχαν αντίστοιχοι φόβοι και για το Nord Stream 1, αλλά ο αγωγός κατασκευάστηκε και να μαστε. Βεβαίως, ορισμένες εταιρείες λαμβάνουν πλέον ρωσικό αέριο από τη Δύση και όχι από την Ανατολή, αλλά δεν είναι το τέλος του κόσμου.

Όμως, αν η Ρωσία διακόψει τις προμήθειες προς την Κεντρική και την Ανατολική Ευρώπη, θα βοηθήσει η Γερμανία διαθέτοντας το δικό της αέριο; Άγνωστο. Αυτό, πάντως, είναι το ρίσκο σε οποιοδήποτε ανεξάρτητο σύστημα. Θα υπερασπίσει το ΝΑΤΟ την Τουρκία ή την Εσθονία σε περίπτωση επίθεσης; Ποιος ξέρει; Είναι αυτό λόγος να μην ανήκεις στο ΝΑΤΟ; Μάλλον όχι. Όπως και να χει το θέμα, η απάντηση είναι απλή: Ας κατασκευαστεί ένα καλύτερο ενσωματωμένο σύστημα αερίου μέσα στην Ευρώπη. Αυτή είναι καλή συμβουλή ασχέτως του τι πράττει η Ρωσία.

Θα στερήσει ο Nord Stream 2 από την Ουκρανία τα τέλη μεταφοράς; Πιθανώς. Είναι, όμως, αυτό το εισόδημα από τη μεταφορά του αερίου υγιές για την ουκρανική οικονομία; Μάλλον όχι, αλλά ας το αφήσουμε στο πλάι. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η απώλεια εισοδήματος είναι τέτοια που θα αναγκάσει την Ευρώπη να εμποδίσει το σχέδιο. Αμφίβολο. Επίσης, η μεταφορά μέσω Ουκρανίας απειλείται ούτως ή άλλως από την κατασκευή νέου αγωγού Ρωσίας-Τουρκίας. Μάλιστα, αν η Ρωσία δε νιώθει αναγκασμένη να χρησιμοποιεί την Ουκρανία ως χώρα μεταφοράς, τότε ίσως να τη χρησιμοποιεί περισσότερο.

Είναι, όμως, ο Nord Stream 2 νόμιμος; Δεν είμαι νομικός, αν και οι νομικοί διαφωνούν σε αυτό το θέμα έτσι κι αλλιώς. Ας καταλάβουμε, πάντως, ότι δεν μιλάμε για τις Δέκα Εντολές. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία συνοψίζεται σε αυτό: «Υπάρχουν κανόνες, εκτός αν δηλώσουμε το αντίθετο». Για παράδειγμα, το 2013, η αζέρικη SOCAR υπέβαλε προσφορά για την αγορά πλειοψηφικού μεριδίου στον ΔΕΣΦΑ. Ήταν ακριβώς αυτό που δεν ήθελε η Ευρώπη, δηλαδή ένας προμηθευτής να αποκτά υποδομές. Η Κομισιόν έπρεπε να πει όχι, αλλά δεν το είπε. Γιατί; Επειδή το Αζερμπαϊτζάν δεν είναι Ρωσία. Έτσι, υπήρξαν νομικές ακροβασίες για τη διατήρηση μιας συμφωνίας που προφανέστατα παραβίαζε το πνεύμα του νόμου.

Κάποιες φορές οι κανόνες είναι γελοίοι. Επί σειρά ετών, η Κομισιόν παρεμπόδιζε τη Gazprom από το να χρησιμοποιεί πλήρως τον αγωγό OPAL στη Γερμανία. Κανείς άλλος δεν χρησιμοποιούσε τον μισοάδειο αγωγό, αλλά οι κανόνες ήταν κανόνες. Μέχρι τη στιγμή που δεν ήταν πλέον, οπότε η Κομισιόν αναλογίστηκε το να δώσει εξαίρεση. Στη συνέχεια η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία, οπότε δεν υπήρξε εξαίρεση. Και μετά από μερικά χρόνια ήταν εντάξει να χρησιμοποιεί τον OPAL μέχρι που κάποιες χώρες αντέδρασαν και μετά δεν ήταν εντάξει. Αυτό δεν είναι θέσπιση κανόνων. Είναι σαπουνόπερα. Οπότε, ναι, θα σεβόμουν το νόμο αν ο νόμος ήταν ξεκάθαος και εφαρμοζόταν ομοιόμορφα. Όμως δεν συμβαίνει αυτό, οπότε δεν τον σέβομαι.

Θα αποδυναμώσει ο Nord Stream 2 πολιτικά την Ευρώπη; Αμφίβολο. Η ενέργεια μετράει λιγότερο στη γεωπολιτική από ότι πιστεύουν οι διάφορες αυθεντίες. Μπορεί η Ρωσία να ελέγξει άλλες χώρες μέσω του αερίου; Αν μπορούσε, τότε δεν θα χρειαζόταν να εισβάλει στην Ουκρανία. Απειλεί η Ρωσία τους γείτονές της; Κάποιες φορές ναι, όπως κάνουν άλλωστε οι μεγάλες χώρες. Όμως, το αέριο είναι το λιγότερο τρομακτικό από τα όπλα που χρησιμοποιεί η Ρωσία ενάντια στην Ευρώπη. Εν μέρει επειδή είναι ένα κακό εργαλείο (βλέπε Ουκρανία), εν μέρει επειδή η αναξιοπιστία διώχνει γρήγορα τους πελάτες (βλέπε Ουκρανία, αλλά και το Τουρκμενιστάν που στράφηκε στην Κίνα για να απεξαρτηθεί από τη Ρωσία). Και εν μέρει επειδή η Ευρώπη μπορεί να αμυνθεί εύκολα μέσω μιας καλύτερης κοινοτικής αγοράς.

Εν συντομία, ο Nord Stream δεν είναι το μεγάλο πεδίο μάχης που θα καθορίσει το μέλλον της Ευρώπης. Είναι απλά ένας αγωγός από ατσάλι και μεθάνιο. Ένας από τους πολλούς. Ας τον αντιμετωπίσουμε ως τέτοιο και ας επικεντρωθούμε σε αυτά που έχουν σημασία: Μια πιο λειτουργική εσωτερική αγορά ενέργειας στην Ευρώπη.

- Ο Νίκος Τσάφος είναι πρόεδρος της συμβουλευτικής enalytica και καθηγητής στο Johns Hopkins School of Advanced International Studies (SAIS).

(euractiv.com)