Ο CBAM δοκιμάζει τις αγορές ηλεκτρισμού των Δυτικών Βαλκανίων - Οι νέοι κανόνες αλλάζουν τις ροές ρεύματος και απειλούν την περιφερειακή ολοκλήρωση με την ΕΕ

Λίγες μέρες πριν ο Μηχανισμός Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (CBAM) της ΕΕ εισέλθει στην οριστική του φάση την 1η Ιανουαρίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (EC) πρότεινε τροποποιήσεις για την άμβλυνση των κανόνων για τις εισαγωγές ηλεκτρικής ενέργειας από τρίτες χώρες, προσφέροντας κάποια ανακούφιση μετά από συνεχείς επικρίσεις.

Ωστόσο, αντί να καθησυχάσουν τους συμμετέχοντες στην αγορά στα Δυτικά Βαλκάνια, οι εν λόγω τροποποιήσεις -εάν εγκριθούν, σε μια διαδικασία που θα μπορούσε να διαρκέσει έως και ένα έτος ή και περισσότερο- πιθανότατα θα φτάσουν πολύ αργά για να αποτρέψουν βραχυπρόθεσμες διαταραχές στις αγορές ηλεκτρικής ενέργειας.

Και επιπτώσεις αυτές, αναμένεται να γίνουν ιδιαίτερα αισθητές στα Δυτικά Βαλκάνια — μια περιοχή έξι χωρών που βρίσκονται στο σταυροδρόμι του ευρωπαϊκού ενεργειακού συστήματος και των φιλοδοξιών διεύρυνσης της ΕΕ: Αλβανία, Βοσνία και Ερζεγοβίνη, Κόσοβο, Μαυροβούνιο, Βόρεια Μακεδονία και Σερβία.

Οι τροποποιήσεις

Μόλις λίγες ημέρες πριν από την έναρξη της οριστικής φάσης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε τροποποιήσεις για να αμβλύνει αυτόν τον αντίκτυπο. Οι αλλαγές θα εισήγαγαν συντελεστές εκπομπών ανά χώρα, αντί να βασίζονται σε πενταετείς μέσες τιμές. 

Όμως, για τους traders, τις επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας και τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής στα Βαλκάνια, η ανακούφιση ενδέχεται να έρθει πολύ αργά.

Ένας μηχανισμός με εκτεταμένες φιλοδοξίες

Το CBAM προορίζεται να λειτουργήσει ως κλιματικός εξισορροπητής. Από το 2026, οι εισαγωγείς ηλεκτρικής ενέργειας, χάλυβα, τσιμέντου, αλουμινίου, λιπασμάτων, υδρογόνου και σιδήρου θα πρέπει να αγοράζουν πιστοποιητικά που αντανακλούν τον άνθρακα που εκπέμπεται κατά την παραγωγή στο εξωτερικό. Η τιμή αυτών των πιστοποιητικών αντικατοπτρίζει το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ (EU ETS), όπου ο άνθρακας διαπραγματεύεται πρόσφατα στην περιοχή των 70–90 ευρώ ανά τόνο.

Η λογική είναι απλή: αν οι ευρωπαϊκοί παραγωγοί πληρώνουν για τις εκπομπές τους, οι ξένοι ανταγωνιστές πρέπει να αντιμετωπίζουν το ίδιο κόστος. Διαφορετικά, η ΕΕ φοβάται ότι η βιομηχανία θα μεταφερθεί απλώς σε χώρες με πιο χαλαρούς κλιματικούς κανόνες, υπονομεύοντας τόσο την ανταγωνιστικότητα όσο και την απανθρακοποίηση.

Η ηλεκτρική ενέργεια, ωστόσο, αποτελεί ειδική περίπτωση. Σε αντίθεση με τον χάλυβα ή το τσιμέντο, το ρεύμα ρέει διασυνοριακά, συχνά διασχίζοντας πολλές χώρες πριν φτάσει στον τελικό καταναλωτή. Η ακριβής ιχνηλάτηση της προέλευσης και του προφίλ εκπομπών του είναι τεχνικά και εμπορικά περίπλοκη.

Παρόλα αυτά, με τους ισχύοντες κανόνες του CBAM, οι εισαγωγές ηλεκτρικής ενέργειας επιβαρύνονται με 100% εφαρμογή κόστους άνθρακα, υπολογισμένου με βάση εθνικούς πενταετείς μέσους όρους — ανεξάρτητα από το αν τα πραγματικά ηλεκτρόνια προέρχονται από άνθρακα, άνεμο ή υδροηλεκτρικά.

Μια περιοχή σε ομηρία

Για τα Δυτικά Βαλκάνια, το CBAM έρχεται σε μια ευαίσθητη στιγμή. Η περιοχή είναι οικονομικά διασυνδεδεμένη με την ΕΕ, πολιτικά δεσμευμένη στην προοπτική ένταξης και δομικά εξαρτημένη από το διασυνοριακό εμπόριο ηλεκτρισμού.

Η Βοσνία και Ερζεγοβίνη, η Σερβία και το Μαυροβούνιο εξακολουθούν να βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στον λιγνίτη και τον άνθρακα. Ταυτόχρονα, οι ανανεώσιμες πηγές αναπτύσσονται ραγδαία. Τα μεγάλα υδροηλεκτρικά κυριαρχούν στην Αλβανία, ενώ η ηλιακή και αιολική ισχύς έχει υπερδιπλασιαστεί σε ολόκληρη την περιοχή από το 2020.

Σύμφωνα με την Ενεργειακή Κοινότητα, οι ΑΠΕ αντιπροσωπεύουν πλέον σχεδόν το 60% της εγκατεστημένης ισχύος, ενώ η παραγωγή από άνθρακα το 2024 ήταν ήδη 7,6% χαμηλότερη από τον πενταετή μέσο όρο που χρησιμοποιεί το CBAM. Με άλλα λόγια, η ρυθμιστική εικόνα δεν αντικατοπτρίζει πλέον τη φυσική πραγματικότητα.

«Πρόκειται για ένα αμβλύ εργαλείο που εφαρμόζεται σε ένα σύστημα που έχει γίνει πολύ πιο δυναμικό», λέει στο Montel εκπρόσωπος της Energy Financing Team (EFT Group), ενός από τους πιο ενεργούς διασυνοριακούς εμπόρους της περιοχής. «Κάθε σοβαρή εταιρεία θα ενσωματώσει το κόστος του CBAM στις αποφάσεις της για το αν θα τοποθετήσει ηλεκτρική ενέργεια στην αγορά της ΕΕ».

Η επίδραση, λέει η EFT, είναι ήδη ορατή στις δημοπρασίες διασυνοριακής δυναμικότητας και στα spreads των τιμών της επόμενης ημέρας. Οι έμποροι υποχωρούν. Κάποιοι αποφεύγουν πλήρως τις διαδρομές διέλευσης μέσω μη κοινοτικών χωρών.

Τις πρώτες έξι ημέρες του Ιανουαρίου, ελάχιστη ηλεκτρική ενέργεια εισήλθε στην ΕΕ από τα Δυτικά Βαλκάνια. Αν και οι όγκοι ανέκαμψαν αργότερα μέσα στον μήνα, το μήνυμα ήταν σαφές: η αβεβαιότητα από μόνη της αρκεί για να παγώσει το εμπόριο.

Ασταθείς ροές, στρέβλωση στις τιμές

Οι ροές ηλεκτρισμού μεταξύ Βαλκανίων και ΕΕ ήταν ανέκαθεν ασταθείς, λόγω καιρού, υδρολογίας και βλαβών. Το CBAM όμως προσθέτει ένα νέο επίπεδο ρυθμιστικού κινδύνου.

Οι εξαγωγές της περιοχής προς την ΕΕ κατέρρευσαν από περίπου 6 τεραβατώρες το 2023 σε μόλις 0,5 TWh το 2024, κυρίως λόγω ξηρασίας και καυσώνων. Το 2025, οι εξαγωγές ανέκαμψαν στις 2,2 TWh, με επικεφαλής τη Βοσνία. Οι εισαγωγές στην περιοχή έφτασαν τις 4,1 TWh, με το Μαυροβούνιο, το Κόσοβο και τη Βόρεια Μακεδονία να εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το ξένο ρεύμα.

Παρότι η ηλεκτρική ενέργεια των Δυτικών Βαλκανίων αντιστοιχεί μόλις στο 1% της ζήτησης της ΕΕ, είναι κρίσιμη για γειτονικά κράτη-μέλη όπως η Κροατία, η Ελλάδα και η Βουλγαρία. Κάθε διαταραχή έχει περιφερειακές συνέπειες.

Κεντρικό πρόβλημα είναι η διέλευση. Όπως επισημαίνει το Montel, ρεύμα που παράγεται στην Ελλάδα μπορεί να περάσει από τη Βόρεια Μακεδονία, να διαπραγματευθεί στη Σερβία και να καταλήξει στην Ουγγαρία.  «Υπάρχει ένα ολόκληρο φάσμα άλυτων τεχνικών ζητημάτων σχετικά με την απόδειξη της προέλευσης της ενέργειας», προειδοποιεί ο εκπρόσωπος της EFT. «Η υποσχεθείσα καθοδήγηση για τους εισαγωγείς ηλεκτρισμού δεν έχει ακόμη υλοποιηθεί».

Το αποτέλεσμα είναι μια αυξανόμενη απροθυμία δρομολόγησης ρεύματος μέσω μη κοινοτικών χωρών. Οι έμποροι επιλέγουν ολοένα και πιο συχνά μακρύτερες και ακριβότερες διαδρομές που αποφεύγουν τη ρυθμιστική ασάφεια. Η αποδοτικότητα της αγοράς υποχωρεί.

Το τίμημα της ιστορίας

Με τους ισχύοντες κανόνες, το CBAM υπολογίζει τις εκπομπές με βάση πενταετείς εθνικούς μέσους όρους. Για χώρες που απανθρακοποιούνται ταχύτατα, αυτό δημιουργεί σοβαρή αναντιστοιχία.

Στο Μαυροβούνιο, για παράδειγμα, οι λιγνιτικές μονάδες ήταν εκτός λειτουργίας για μεγάλο μέρος του 2025 λόγω αναβαθμίσεων. Στη Βοσνία, οι ελλείψεις άνθρακα προκάλεσαν επαναλαμβανόμενες διακοπές. Στη Σερβία, μόνο μία νέα λιγνιτική μονάδα έχει τεθεί σε λειτουργία από το 2020.

Κι όμως, το CBAM εξακολουθεί να τιμολογεί το ρεύμα σαν να διατηρείται ακέραιο το παλιό, βαριά ανθρακικό μείγμα.

Ο Ρούβεν Στούμπε, σύμβουλος ενεργειακής και κλιματικής πολιτικής στο Helmholtz-Zentrum του Βερολίνου, εκτιμά ότι οι προτεινόμενες τροποποιήσεις της Επιτροπής θα μείωναν το κόστος του CBAM για το Μαυροβούνιο από 75–80 ευρώ ανά τόνο CO₂ σε περίπου 35 ευρώ. Ακόμη κι έτσι, λέει, το κόστος παραμένει «πολύ ουσιαστικό».

Πιο σημαντικό, υποστηρίζει, είναι ότι τα κλιματικά οφέλη είναι οριακά.

«Η εφαρμογή του CBAM στην ηλεκτρική ενέργεια οδηγεί σε λιγότερο αποδοτικό εμπόριο και σε μεγαλύτερες περικοπές ανανεώσιμων και στις δύο πλευρές των συνόρων», λέει ο Στούμπε. Μονάδες φυσικού αερίου εντός της ΕΕ θα αντικαταστήσουν τις εισαγωγές, ενώ πλεονάζουσα αιολική και ηλιακή παραγωγή θα περικόπτεται στα Βαλκάνια.

Βραχυπρόθεσμα, καταλήγει, ο μηχανισμός αποφέρει «μόνο οριακά κλιματικά οφέλη» ενώ κατακερματίζει τις αγορές.

Η ένταξη υπό πίεση

Το CBAM περιπλέκει επίσης την πορεία ένταξης των Δυτικών Βαλκανίων στην ΕΕ. Και οι έξι χώρες έχουν δεσμευθεί, μέσω της Διακήρυξης της Σόφιας το 2020, να εισαγάγουν τιμολόγηση άνθρακα και να ευθυγραμμιστούν με το ευρωπαϊκό κλιματικό δίκαιο. Η Σερβία σχεδιάζει έναν συμβολικό φόρο άνθρακα φέτος. Το Μαυροβούνιο ήδη λειτουργεί εθνικό σύστημα.

Κατ’ αρχήν, το CBAM εξαιρεί χώρες που συμμετέχουν στο EU ETS ή είναι στενά ενταγμένες στην ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρισμού. Όμως οι εξαιρέσεις είναι υπό όρους. Έως το 2030, οι χώρες πρέπει να έχουν πλήρεις δεσμεύσεις απανθρακοποίησης και συστήματα ισοδύναμα με το ETS.

Η προτεινόμενη τροποποίηση της Επιτροπής θα επέτρεπε στις χώρες της Ενεργειακής Κοινότητας να υπογράψουν μνημόνια κατανόησης που θα ορίζουν χρονοδιάγραμμα προς εξαίρεση, συνδεδεμένο με την πρόοδο στη σύζευξη αγορών.

Μια δοκιμασία δισεκατομμυρίων ευρώ

Για τα κράτη-μέλη της ΕΕ που εισάγουν μεγάλους όγκους από τα Βαλκάνια, τα διακυβεύματα είναι υψηλά. Σύμφωνα με τον Ίμον Λόλερ της Penta Group, η Ιταλία, η Ελλάδα, η Ουγγαρία, η Ρουμανία, η Βουλγαρία και η Κροατία θα είχαν αντιμετωπίσει πρόσθετο κόστος εισαγωγών ύψους 1,1 δισ. ευρώ το 2024 υπό το καθεστώς του CBAM.

Τέτοια μεγέθη οξύνουν την πολιτική πίεση. Ήδη, ο τομέας των λιπασμάτων πιέζει για προσωρινή αναστολή βάσει του Άρθρου 27α, μιας ρήτρας ασφαλείας που επιτρέπει στην Επιτροπή να παγώσει το CBAM αν προκαλεί «σοβαρή βλάβη» στην εσωτερική αγορά.

Η ηλεκτρική ενέργεια θα μπορούσε να είναι η επόμενη.