Το υδρογόνο χαμηλών εκπομπών άνθρακα ως πιθανή γέφυρα για την επίτευξη των στόχων της ΕΕ για το 2030

Τα βιομηχανικά αέρια (industrial gases) προβλέπεται να παίξουν κρίσιμο ρόλο στις προσπάθειες της Ευρωπαϊκής Ένωσης για απαλλαγή από τις εκπομπές άνθρακα, συμβάλλοντας σημαντικά στη μετάβαση προς μια πιο βιώσιμη και φιλική προς το περιβάλλον οικονομία. Βιομηχανικά αέρια όπως το υδρογόνο και χημικές ενώσεις όπως η αμμωνία και η μεθανόλη, που χρησιμοποιούνται για τη μεταφορά του (hydrogen carriers), θα αποτελέσουν εναλλακτικές λύσεις στην εκμετάλλευση ορυκτών καυσίμων για διάφορες βιομηχανικές διεργασίες και εφαρμογές και η χρήση τους θα έχει καθοριστική σημασία για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής. Για τον λόγο αυτό η ΕΕ έχει δεσμευτεί να προωθήσει τον ρόλο τους στις προσπάθειές της για απανθρακοποίηση. Αυτό μάλιστα επιβεβαιώνεται από τις ακόλουθες στρατηγικές πρωτοβουλίες που βρίσκονται σήμερα σε εφαρμογή. 
 

Ωστόσο, υπάρχει αυξανόμενος προβληματισμός ως προς την καθολική εφαρμογή των παραπάνω πρωτοβουλιών και την επίτευξη των αναμενόμενων αποτελεσμάτων. Ο συνδυασμός ιδιαίτερα φιλόδοξων στόχων, έντονων γεωπολιτικών αναταράξεων και μετατόπισης προτεραιοτήτων σε επίπεδο πολιτικής, μαζί με την ακύρωση ή αναστολή έργων που αποδείχθηκαν οικονομικά μη βιώσιμα, έχει επιβραδύνει τη δυναμική της αγοράς. Ως αποτέλεσμα, ο ρυθμός ανάπτυξης των έργων υδρογόνου υπολείπεται σημαντικά εκείνου που απαιτείται για την επίτευξη των Ευρωπαϊκών στόχων. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με την έκθεση του ACER (Οργανισμός Συνεργασίας των Ρυθμιστικών Αρχών Ενέργειας) για τις Ευρωπαϊκές αγορές υδρογόνου (2025), η Ευρώπη απέχει σημαντικά από τους στόχους για το 2030 που προβλέπουν εγκατεστημένη ισχύ ηλεκτρολυτών 40GW, καθώς μόλις 308MW βρίσκονταν σε λειτουργία το 2024. Αυτό το κενό καταδεικνύει ότι η πρόκληση δεν αφορά πλέον το κατά πόσο οι τεχνολογίες υπάρχουν ή το όραμα είναι σαφές, αλλά το αν η ΕΕ μπορεί να κινηθεί με την ταχύτητα, τον συντονισμό και την αποφασιστικότητα που απαιτούν οι ίδιοι της οι στόχοι.

Αν έπρεπε να διακρίνουμε μονάχα ένα βιομηχανικό αέριο για τον κεντρικό του ρόλο στις στρατηγικές πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αυτό θα ήταν το υδρογόνο. Το υδρογόνο πρόκειται να αποτελέσει εγγενές μέρος του ολοκληρωμένου ενεργειακού συστήματος της ΕΕ μέσα στα επόμενα χρόνια. Το 2020, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε τη «Στρατηγική υδρογόνου για μια κλιματικά ουδέτερη Ευρώπη», με στόχο την εγκατάσταση τουλάχιστον 40 GW ηλεκτρολυτών και την παραγωγή έως και 10 εκατομμυρίων τόνων ανανεώσιμου υδρογόνου μέχρι το 2030. Είναι συνεπώς προφανές ότι η παραγωγή ανανεώσιμου υδρογόνου, κυρίως με χρήση αιολικής και ηλιακής ενέργειας, αποτελεί προτεραιότητα για την Ένωση. 

Το ανανεώσιμο υδρογόνο (renewable hydrogen), παραγόμενο με τη διαδικασία της ηλεκτρόλυσης, χρησιμοποιώντας ανανεώσιμη ηλεκτρική ενέργεια για τη διάσπαση του νερού σε υδρογόνο και οξυγόνο, αποτελεί την πλέον κατάλληλη μακροπρόθεσμη λύση για την επίτευξη μηδενικών ρύπων σε εφαρμογές όπου η άμεση ηλεκτροδότηση δεν είναι εφικτή, όπως οι βαριές βιομηχανικές διεργασίες, οι μεταφορές μεγάλων αποστάσεων, η παραγωγή συνθετικών καυσίμων και η μακροχρόνια αποθήκευση ενέργειας. Η συνολική ανάπτυξη της αγοράς υδρογόνου στην ΕΕ μέσα στην περίοδο 2026 - 2030 θα εξαρτηθεί από την ικανότητα της Ένωσης να μειώσει το κόστος παραγωγής του, να δημιουργήσει ένα ευνοϊκό νομοθετικό και κανονιστικό πλαίσιο για σχετικές επενδύσεις και να επενδύσει σε υποδομές όπως αγωγοί, σταθμοί ανεφοδιασμού και μονάδες αποθήκευσης. Προς αυτή την κατεύθυνση θα χρειαστεί να τεθεί σε λειτουργία η ραχοκοκαλιά ενός πανευρωπαϊκού δικτύου μεταφοράς υδρογόνου (hydrogen backbone) και να δημιουργηθεί ταυτόχρονα ένα δίκτυο διανομής αποτελούμενο από σταθμούς ανεφοδιασμού (hydrogen refueling stations). Επιπλέον, η ανάμειξη υδρογόνου σε υπάρχοντες αγωγούς φυσικού αερίου, διαδικασία γνωστή και ως hydrogen blending (έως 20% H₂ για να μπορεί να υποστηριχτεί τεχνικά με μικρές τροποποιήσεις από τα σύγχρονα δίκτυα φυσικού αερίου), θα μπορούσε να αποδειχθεί οικονομικά αποδοτική λύση για τη μεταφορά του σε μεγαλύτερες αποστάσεις. Τέλος η ανάπτυξη της αγοράς υδρογόνου θα εξαρτηθεί σημαντικά από την εξασφάλιση ζήτησης του προϊόντος σε διαφορετικούς τομείς (μεταφορές, βιομηχανία, θέρμανση, αποθήκευση ενέργειας) ώστε να αποφευχθεί το ρίσκο υπερβάλλουσας προσφοράς από τους παραγωγούς.

Ένας περιορισμός στις προσπάθειες για παραγωγή έως και 10 εκατομμυρίων τόνων ανανεώσιμου υδρογόνου μέχρι το 2030 αφορά τα ίδια τα κριτήρια που καθορίζουν τι μπορεί να θεωρηθεί ανανεώσιμο υδρογόνο και, κατ’ επέκταση, τι μπορεί να χαρακτηριστεί ως RFNBO (Ανανεώσιμο καύσιμο μη βιολογικής προέλευσης). Η σημασία αυτού του ορισμού δεν είναι μόνο τεχνική αλλά και χρηματοδοτική, καθώς τα RFNBOs (όπως το ανανεώσιμο υδρογόνο) απολαμβάνουν ευρύτερη και πιο στοχευμένη στήριξη μέσω Ευρωπαϊκών μηχανισμών χρηματοδότησης σε σύγκριση με το υδρογόνο χαμηλών εκπομπών άνθρακα. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή οδηγία RED III για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τα RFNBOs ορίζονται ως καύσιμα των οποίων το ενεργειακό περιεχόμενο προέρχεται από ανανεώσιμες πηγές. Ως αποτέλεσμα, μορφές υδρογόνου που παρουσιάζουν χαμηλές εκπομπές σε όρους κύκλου ζωής, αλλά βασίζονται σε μη ανανεώσιμες πρώτες ύλες, δεν εμπίπτουν σε αυτή την κατηγορία και συνεπώς δεν απολαμβάνουν το ίδιο κανονιστικό και επενδυτικό πλεονέκτημα. Σχετικό παράδειγμα αποτελεί το υδρογόνο που παράγεται από πυρόλυση μεθανίου με χρήση ανανεώσιμης ηλεκτρικής ενέργειας, γνωστό και ως τιρκουάζ υδρογόνο. Το τιρκουάζ υδρογόνο εμπίπτει μεν στην κατηγορία του υδρογόνου χαμηλών εκπομπών άνθρακα αλλά όχι στην κατηγορία του ανανεώσιμου υδρογόνου καθώς βασίζεται σε πρώτες ύλες ορυκτών καυσίμων. Το ροζ υδρογόνο, παραγόμενο μέσω ηλεκτρόλυσης με ηλεκτρική ενέργεια πυρηνικής προέλευσης, αποτελεί αντίστοιχα μια άλλη μορφή υδρογόνου χαμηλών εκπομπών άνθρακα που δεν ανήκει στην κατηγορία του ανανεώσιμου υδρογόνου.

Ένα βιώσιμο ρυθμιστικό πλαίσιο για το υδρογόνο στην Ευρώπη οφείλει να συμπεριλαμβάνει διαδικασίες που βελτιώνουν την απόδοση και ταυτόχρονα μειώνουν την ενέργεια που χρειάζεται για να εξοικονομηθεί ένας τόνος CO₂, όπου και όταν αυτό έχει νόημα. Η πυρόλυση μεθανίου (τιρκουάζ υδρογόνο), η ηλεκτρόλυση τροφοδοτούμενη από πυρηνική ενέργεια (ροζ), καθώς και η αεριοποίηση βιομάζας (χρυσό), αποτελούν ενδεικτικές διαδικασίες που μπορούν να συμβάλουν στην επίτευξη αυτού του στόχου. 

Η μέχρι σήμερα πορεία προς την επίτευξη των Eυρωπαϊκών στόχων για το 2030 υποδηλώνει ότι τα RFNBOs από μόνα τους ενδέχεται να μην επαρκούν για την ταχεία και ουσιαστική ανάπτυξη των αγορών υδρογόνου. Στο πλαίσιο αυτό, η αξιοποίηση, σε βραχυπρόθεσμο και μεσοπρόθεσμο ορίζοντα, μορφών υδρογόνου χαμηλών εκπομπών άνθρακα (π.χ. τιρκουάζ, ροζ, χρυσό) θα μπορούσε να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς το ανανεώσιμο υδρογόνο, ιδίως σε τομείς που είναι δύσκολο να απανθρακοποιηθούν, όπως οι βαριές μεταφορές, η τσιμεντοβιομηχανία και η πετροχημική βιομηχανία. 

Η πρόσφατη νομική αναγνώριση του υδρογόνου χαμηλών εκπομπών άνθρακα στην ΕΕ (Κανονισμός 2025/2359), μέσω πλαισίου πιστοποίησης με βάση τις εκπομπές σε κύκλο ζωής, μετατοπίζει πλέον τη συζήτηση από τη σκοπιμότητα στη διαμόρφωση των όρων ένταξής του στην αγορά. Πως δηλαδή θα συνδυαστεί το υδρογόνο χαμηλών εκπομπών με τους στόχους για RFNBOs (ανανεώσιμο υδρογόνο) ώστε να λειτουργεί ως γέφυρα εκεί που έχει νόημα και όχι ως μόνιμο υποκατάστατο. Και πως επίσης θα καταφέρει η αγορά να μην “κλειδώσει” σε λύσεις χαμηλών εκπομπών που είναι πράγματι χρήσιμες μεταβατικά, αλλά αν μείνουν χωρίς σαφή όρια μπορεί να καθυστερήσουν την πλήρη μετάβαση στο ανανεώσιμο υδρογόνο. Πρόκειται για ερωτήματα που σήμερα συζητούνται κυρίως σε επίπεδο πολιτικής και σχεδιασμού αλλά στην πράξη θα κριθούν όταν το υδρογόνο χαμηλών εκπομπών περάσει από την πιλοτική φάση σε κλιμάκωση και αρχίσει να αποκτά μερίδιο αγοράς.

__________

Αχιλλέας Σπαής*

Οικονομολόγος Ενέργειας και Περιβάλλοντος

M.Sc. London School of Economics and Political Science (LSE)

Senior Energy Consultant @ WMG Sustainable Innovation