Τα διδάγματα από την κυπριακή κρίση

Η ρίζα του προβλήματος στην Κύπρο είναι γνωστή. Οι δύο μεγαλύτερες τράπεζές της προσέλκυσαν μεγάλες καταθέσεις από το εξωτερικό, κυρίως από τη Ρωσία, και κατά πάσα πιθανότητα από άτομα που ήθελαν να αποφύγουν τον έλεγχο στην πατρίδα τους. Τα έσοδα στη συνέχεια επενδύονταν σε ελληνικά κρατικά ομόλογα και σε δάνεια σε ελληνικές επιχειρήσεις. Όταν η Ελλάδα κατέρρευσε, αυτές οι επενδύσεις βγήκαν «ξινές» και οι τράπεζες στην Κύπρο που είχαν υιοθετήσει αυτή τη στρατηγική, ήταν αφερέγγυες. Με δεδομένη αυτή την κατάσταση, η λογική επιλογή για τη χώρα θα έπρεπε να είναι ξεκάθαρη: εάν η κυβέρνηση ήθελε να επιβιώσει, οι ξένοι καταθέτες πρέπει να επωμιστούν μέρος των ζημιών. Είναι επομένως δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί η κυβέρνηση της Κύπρου ήταν αρχικά τόσο απρόθυμη στο να προκαλέσει οποιεσδήποτε ζημιές στους καταθέτες.

Οι δύο μεγαλύτερες τράπεζες της χώρας ουσιαστικά έχουν διασπαστεί. Τα προβληματικά τους asset θα διαχωριστούν και θα εκκαθαριστούν με την πάροδο του χρόνου. Ούτε η κυβέρνηση της Κύπρου ούτε ο Ευρωπαίος φορολογούμενος θα βάλει επιπλέον κεφάλαια σε αυτές τις τράπεζες. Οι ζημιές που θα μείνουν μόλις τα προβληματικά assets διαχωριστούν, θα πρέπει επομένως να αναληφθούν από τους πιστωτές της τράπεζας, που στην περίπτωση αυτή σημαίνει όσους είχαν καταθέσεις άνω των 100.000 ευρώ,

Αν και η Κύπρος είναι πολύ μικρή για να έχει σημασία για τις παγκόσμιας χρηματοπιστωτικές αγορές, η περίπτωσή της θα μπορούσε να αποδειχθεί ένα πολύ σημαντικό προηγούμενο για τον τρόπο με τον οποίο οι Ευρωπαίοι φορείς χάραξης πολιτικής αντιμετωπίζουν μελλοντικά τραπεζικά προβλήματά και τα σχέδιά τους για μια «τραπεζική ένωση. Μια τραπεζική ένωση χρειάζεται τρία στοιχεία: μια ενιαία εποπτική αρχή, μια ενιαία αρχή εξυγίανσης και ένα αξιόπιστο σύστημα ασφάλισης των καταθέσεων. Υπάρχουν μαθήματα και για τα τρία αυτά στοιχεία.

Η ανάγκη για ένα ενιαίο εποπτικό οργανισμό που δεν έχει σχέσεις με τα τοπικά συμφέροντα, υπογραμμίζεται για άλλη μία φορά. Η ΕΚΤ δεν θα επέτρεπε ποτέ στις τράπεζες της Κύπρου να προσελκύουν τεράστιες καταθέσεις πληρώνοντας επιτόκια υψηλότερα από αυτά της αγοράς και στη συνέχεια βάζοντας όλα τα αυγά σε ένα καλάθι (Ελλάδα). Αυτή ήταν μια στρατηγική υψηλού ρίσκου χωρίς δίκτυ ασφαλείας.

Υπάρχει ακόμη κάποια συζήτηση για το πώς θα δημιουργηθεί μια ενιαία αρχή εξυγίανσης. Αλλά τα γεγονότα έχουν αποδείξει ότι η ΕΚΤ έχει γίνει de facto η αρχή εξυγίανσης για τις τράπεζες στην ευρωζώνη διότι μια τράπεζα που αντιμετωπίζει δυσκολίες δεν μπορεί να επιβιώσει εάν η ΕΚΤ δεν χορηγήσει ή ανανεώσει τον ELA. Αυτή η συσσώρευση δύναμης στα χέρια ενός απολύτως ανεξαρτήτου οργάνου, φυσικά δεν είναι ιδανικό από την άποψη της δημοκρατικής λογοδοσίας. Αλλά αυτό θα πρέπει να αποτελεί ένα επιπλέον κίνητρο για τα κράτη μέλη ώστε να συμφωνήσουν στη δημιουργία μιας πραγματικά κοινής αρχής εξυγίανσης με αρκετή χρηματοδότηση ώστε να είναι σε θέση να επιλύσει με ελεγχόμενο τρόπο, ακόμη και μεγαλύτερες τράπεζες.

Η εξέγερση των μικρών καταθετών στην Κύπρο έχει επίσης υπογραμμίσει την ανάγκη για ένα αξιόπιστο σύστημα εγγύησης των καταθέσεων. Η Ευρωπαϊκή Οδηγία που ορίζει ότι οι τραπεζικές καταθέσεις πρέπει να προστατεύονται μέχρι τις 100.000 ευρώ, δεν παρέχει μια ευρωπαϊκή εγγύηση καθώς επιβάλλει μόνο μια υποχρέωση των κρατών-μελών να δημιουργήσουν ένα σύστημα ασφάλισης καταθέσεων σε εθνικό επίπεδο. Στην πραγματικότητα ωστόσο, η εντύπωση που έχει δημιουργηθεί είναι ότι κατά κάποιο τρόπο η «Ευρώπη» προστατεύει τους μικρούς καταθέτες. Μέχρι τώρα, σχέδια για ένα ενιαίο σύστημα ασφάλισης καταθέσεων δεν βρισκόταν στο τραπέζι καθώς η ασφάλεια των καταθέσεων δεν είχε θεωρηθεί ως ένα «ζωντανό» πρόβλημα. Η Κύπρος ήρθε να καταστρέψει αυτόν τον εφησυχασμό. Αφήνοντας την εγγύηση των καταθέσεων αποκλειστικά σε εθνικό επίπεδο, δεν αποτελεί πλέον επιλογή.

Αλλά η Κύπρος παραδίδει ένα ακόμη πιο γενικό δίδαγμα: Με δεδομένη την ακραία αντίδραση των χρηματοπιστωτικών αγορών στη χρεοκοπία της αμερικανικής επενδυτικής τράπεζας Lehman το 2008, είχε γίνει ένα αξίωμα μεταξύ των φορέων χάραξης πολιτικής στην Ευρώπη ότι καμία τράπεζα δεν θα πρέπει να επιτρέπεται να καταλήγει αφερέγγυα. Αλλά οι χρηματοπιστωτικές αγορές δεν αντέδρασαν αρνητικά στις ειδήσεις ότι για πρώτη φορά ακόμη και καταθέτες σε μια τράπεζα στην ΕΕ θα χάσουν μέρος των χρημάτων τους. Αυτό έγινε άξιο παρατήρησης με χαρά στο Βερολίνο και αλλού στη Βόρεια Ευρώπη.

Το βασικό δίδαγμα για τους Ευρωπαίους φορείς χάραξης πολιτικής είναι επομένως ότι είναι δυνατό το bail-in στους πιστωτές μιας τράπεζας. Αυτό δεν έγινε επισήμως αποδεκτό, αλλά εκφράστηκε αρκετά ξεκάθαρα από τον πρόεδρο του Eurogroup, Jeroen Dijsselbloem, ο οποίος δήλωσε ότι, μετά από την Κύπρο, η Ευρώπη θα πρέπει να γίνει πιο θαρραλέα στο bail-in των πιστωτών των τραπεζών. Αυτή η συνειδητοποίηση ότι ο Ευρωπαίος φορολογούμενος δεν χρειάζεται να σώζει κάθε τράπεζα που αντιμετωπίζει πρόβλημα, μπορεί να έχει πολύ θετικά αποτελέσματα: η γερμανική αντίσταση στην τραπεζική ένωση υποκινείται από το φόβο ότι αυτό θα σημαίνει ότι ο Γερμανός φορολογούμενος θα πρέπει άμεσα να αναλάβει τις ζημιές των τραπεζών στην περιφέρεια της ευρωζώνης.

Η Κύπρος αποτελεί φυσικά μια ακραία και ειδική περίπτωση από πολλές πλευρές. Αλλά ο τρόπος με τον οποίο προέκυψε το πρόβλημα και η λύση που τελικά υιοθετήθηκε, θα μπορούσε να έχει πολύ σημαντικές συνέπειες για τον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη αντιμετωπίζει τα τραπεζικά της προβλήματα.

(Capital, 9/4/2013)