Οι Ενεργειακές και Γεωπολιτικές Επιπτώσεις του Ρωσοουκρανικού Πολέμου

Η δεύτερη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 σηματοδότησε το τέλος της μεταψυχροπολεμικής περιόδου, από την άποψη ότι εισαγάγει το διεθνές σύστημα –τελεσίδικα πλέον– σε μια φάση πολυπολικής κατανομής ισχύος. Εάν υπήρξε ποτέ μια μονοπολική κατανομή ισχύος στο παγκόσμιο πολιτικοοικονομικό σύστημα μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ το 1991, η στιγμή αυτή έχει πλέον παρέλθει. Εαν το σύστημα ήταν μονοπωλικό η Ρωσία δεν θα είχε ποτέ αποτολμήσει μια τέτοια ενέργεια. Αντιθέτως η κατάρρευση της αμερικανικής θέσης στο Αφγανιστάν (και εν πολλοίς στο Ιράκ και τη Συρία) φαίνεται να ήταν ένας από τους σημαντικούς λόγους που έκριναν την απόφαση του Ρώσου Προέδρου να εοσβάλλει. 

Οι πρόσφατες δημοσιεύσεις των Financial Times για τις αλλαγές στο τακτικό πυρηνικό δόγμα της Ρωσίας, οι συνεχείς προειδοποιήσεις ανώτατων Ρωσων αξιοματούχων περί χρήσεως τακτικών πυρηνικών όπλων,  ο αυξανόμενος λαϊκιστικός απομονωτισμός της αμερικανικής Δεξιάς υπό τον Ντόναλντ Τραμπ και οι δηλώσεις του προέδρου Μακρόν ότι δεν πρέπει να αποκλείεται η αποστολή δυτικών στρατευμάτων στα μέτωπα της Ουκρανίας (κάτι που θα μπορούσε να προκαλέσει πυρηνικό πόλεμο μεταξύ Ρωσίας – ΝΑΤΟ) υποδεικνύουν ότι πλέον αμφισβητούνται ανοικτά δομικά διδάγματα, ακόμη και του ψυχροπολεμικού συστήματος ασφαλείας, όπως η αποφυγή άμεσης στρατιωτικής εμπλοκής ΝΑΤΟ – Ρωσίας ή η δέσμευση μέρος έστω των ΗΠΑ στην άμυνα της Ευρώπης.

Η δε συνεχής διολίσθηση της κυβέρνησης Biden ακόμη και σε θέματα στρατιωτικής τακτικής με τις θέσεις του ουκρανού προέδρου με πιο πρόσφατη την απόφαση των ΗΠΑ να επιτρέψουν τη χρήση αμερικανικών όπλων ακόμη και εντός του ρωσικού εδάφους (με ορισμένες μικρότερες δυνάμεις του ΝΑΤΟ να έχουν ακόμη πιο επιθετική στάση) επαυξάνει το ρίσκο μια απευθείας αντιπαράθεσης για πρώτη φορά σε τόσο μεγάλο βαθμό μετά τον αραβοισραηλινό πόλεμο του 1973.

Σε οικονομικό επίπεδο η δυναμική της παγκοσμιοποίησης έχει πολυπολικοποιήσει το οικονομικό σύστημα ήδη από τη δεκαετία του 1970. Αυτό που ωστόσο είναι διαφορετικό σήμερα είναι ότι οι πρωταθλητές ή έστω οι μεγαλύτεροι ωφελούμενοι αυτής της παγκοσμιοποίησης είναι κυρίως ασιατικές χώρες, όπως η Κίνα, η Ινδία και οι μεγάλες οικονομικές δυνάμεις του Κόλπου, που είτε βρίσκονται εκτός του αμερικανικού συστήματος συμμαχιών είτε αυτονομούνται από αυτό με διαφορετικές ταχύτητες. Η Ρωσία αποτέλεσε μετά τη χρεοκοπία του 1998 μέρος των πρωταθλητών αυτής της ηγούμενης από την Ασία παγκοσμιοποίησης, μετατρεπόμενη στην 11η μεγαλύτερη οικονομία του πλανήτη, χάρη στην επανεθνικοποίηση της πετρελαϊκής της βιομηχανίας, που της επέτρεψε να διαπραγματευθεί επί σχεδόν ίσοις όροις με τη Σαουδική Αραβία στο πλαίσιο ενός άτυπου μεν, αλλά ουσιαστικού διευρυμένου ΟΠΕΚ δε, ήδη από το 2016, όταν έγινε δεκτή στο πετρελαϊκό καρτέλ ως παρατηρητής.

Αποκαθήλωση

Αν και κανείς, σίγουρα όχι ο ίδιος ο Πούτιν, δεν περίμενε την ταχύτητα και την ευρύτητα της ευρωπαϊκής ενεργειακής απεξάρτησης από τις ρωσικές εξαγωγές υδρογονανθράκων που έλαβε χώρα την τελευταία διετία, η ρωσική μετατόπιση προς την Ασία είχε ουσιαστικά αρχίσει πριν από τη ρωσική προσάρτηση της Κριμαίας και επιταχύνθηκε μετά από αυτήν, βασιζόμενη ακριβώς στις ευκαιρίες που η παγκοσμιοποιημένη οικονομία προσέφερε στα μέλη της συμμαχίας των BRICS.

Οι δεκατρείς γύροι ευρωπαϊκών οικονομικών κυρώσεων  (ετοιμάζεται και ο 14ος για την  απαγόρευση μεταφόρτωσης ρωσικού ΥΦΑ) και οι μονομερείς κυρώσεις πολλών κρατών-μελών του ΟΟΣΑ, σε συνδυασμό με το σχέδιο του G7 περί επιβολής πλαφόν στις τιμές εξαγωγής ρωσικού πετρελαίου ακόμη και εκτός Ε.Ε., επιχειρούν να αποκαθηλώσουν τη Ρωσία από τη θέση της ενεργειακής υπερδύναμης.  Για πρώτη φορά εδώ και πάνω από πενήντα χρόνια ή Ρωσία εκτοπίστηκε -από τις ΗΠΑ- ως η μεγαλύτερη χώρα εξαγωγής Φυσικού Αερίου στον κόσμο. Παράλληλα η Ουάσινγκτον και εν πολλοίς απρόθυμοι συμμαχοί της επιχειρούν να δημιουργήσουν το πρώτο στην Ιστορία οιωνοί καρτέλ αγοραστών πετρελαίου που θα προσπαθήσει να ελέγξει τις τιμές –και κατά συνέπεια τα έσοδα– του μεγαλύτερου εξαγωγού πετρελαίου παγκοσμίως, δηλαδή της Ρωσίας (εάν συνυπολογίσουμε εξαγωγές αργού και προϊοόντων).

Αντικατάσταση

Ο τρόπος με τον οποίο η Ρωσία θα επιλέξει να αντιδράσει σ’ αυτή την απειλή ζωτικής οικονομικής ασφάλειας θα μεταβάλει και τις γεωπολιτικές ισορροπίες στην Ασία, ενισχύοντας τη στρατηγική εταιρική σχέση της Ρωσίας με την Κίνα αλλά και την Ινδία. Οι ενεργειακές εταιρείες αυτών των δύο χωρών σταδιακά θα αντικαταστήσουν αλλά με πιο επώδυνους για τη Ρωσία όρους τις δυτικές εταιρείες και σε ό,τι αφορά την αξία των εμπορικών εξαγωγών της Ρωσίας και σε ό,τι αφορά τη συμμετοχή των ασιατικών εταιρειών στην κατασκευή και χρηματοδότηση νέων υποδομών υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), κάτι που έγινε ήδη μέσω της συμμετοχής κινεζικών εταιρειών στο Artic LNG 2, τη μεγαλύτερη εξαγωγική μονάδα LNG της Ρωσίας. Το κρίσιμο ζητούμενο, ωστόσο, είναι ότι χάρη στη δυναμική της παγκοσμιοποίησης, αυτή η αντικατάσταση είναι πλέον οικονομικά εφικτή, αλλά και πολιτικά επιθυμητή για το γεωοικονομικό τρίγωνο Ρωσίας – Ινδίας – Κίνας. παρά τις προφανείς γεωπολιτικές διαφωνίες Κίνας-Ινδίας.

Ο τρόπος με τον οποίον θα αντιδράσει ο ΟΠΕΚ σ’ αυτή τη δυτική πρόκληση, ο οποίος ήδη εξάγει εδώ και δεκαετίες το 80% του συνόλου των εξαγωγών του εκτός Ευρώπης και Βόρειας Αμερικής, θα ενισχύσει περαιτέρω τη στρατηγική συνεννόηση Ρωσίας – Σαουδικής Αραβίας. Αυτή η συνεννόηση θα αυξήσει έτι περαιτέρω την πιθανότητα πλήρους ένταξης της Ρωσίας αλλά και του Καζακστάν στον μηχανισμό του ΟΠΕΚ, καθώς η Ρωσία έχει πλέον αποκλειστεί στο διηνεκές και σχεδόν ολοκληρωτικά από τις ευρωπαϊκές αγορές πετρελαίου. Η επιτυχής αντικατάσταση των ευρωπαϊκών εταιρειών με ασιατικές αποτέλεσε μια ζωτικής σημασίας οικονομική μάχη, που η Ρωσία κέρδισε τον πρώτο χρόνο του πολέμου. Όσο το ρωσικό πετρέλαιο θα ρέει προς ανατολάς στις τρέχουσες τιμές, η Μόσχα θα μπορεί να συντηρεί και –με τη βοήθεια παράκαμψης των κυρώσεων μέσω ασιατικών κρατών συμπειλαμβανομένων του Ιράν και της Βόρειας Κορέας– να δυναμώνει την εσωτερική βιομηχανική αμυντική της βάση. Η επιλογή ενός τεχνοκράτη οικονομολόγου για τη θέση του νέου ρώσου Υπουργού Άμυνας δεν είναι τυχαία και υπογραμμίζει τη ακέραια νεο-μερκαντιλστική προσέγγιση του ρώσου προέδρου και του ρωσικού κατεστημένου των siloviki εδώ και 25 χρόνια. 

Στην περίπτωση του φυσικού αερίου η Ρωσία παραμένει μέρος του ευρωπαϊκού μείγματος εισαγωγών, αλλά μόνο ως σκιά της προηγούμενης ηγετικής της θέσης. Μέσα σε αυτή τη δεκαετία, ωστόσο, εάν η Κίνα δεχθεί να χρηματοδοτήσει την κατασκευή του Power of Siberia 2, η Ρωσία θα έχει επιτύχει να αντικαταστήσει το σύνολο σχεδόν των ευρωπαϊκών αγορών φυσικού αερίου που ήλεγχε επί 40 έτη μέσω του (μετα)σοβιετικού δικτύου αγωγών. Παράλληλα, αν και έχει χάσει την κούρσα των κορυφαίων θέσεων ως προς τις εξαγωγές LNG από τις ΗΠΑ, το Κατάρ και την Αυστραλία, η Ρωσία θα παραμείνει μέσα στις 5 κορυφαίες εξαγωγικές δυνάμεις LNG, ενισχύοντας με μικρότερους ρυθμούς τη θέση της στην ταχέως παγκοσμιοποιούμενη αγορά LNG.

Συσπείρωση των ηττημένων

Εν κατακλείδι ο γεωστρατηγικός εξοβελισμός της Ρωσίας από την Ευρώπη δημιουργεί συνθήκες ενός ευρασιατικού Ραπάλλο της συνθήκης δηλαδή γεωπολιτικής συσπείρωσης των ηττημένων ενός μεγάλου παγκοσμίου πολέμου σε έναν κοινό στόχο αναθεώρησης του status quo που δημιούργησε ο νικητής. Αυτό ακριβώς έπραξαν η Σοβιετική Ένωση και η μεσοπολεμική Γερμανία-ακόμη και πριν την άνοδο του Χίτλερ- μετά την ήττα αμφοτέρων το 1918. Αν και η Κίνα μάλλον δεν πρέπει να συγκαταλέγεται στους ηττημένους του Ψυχρού Πολέμου συνενώνει δυνάμεις με η Ρωσία και σε δεύτερο βαθμό με όλες τις χώρες των BRICS για να ανατρέψουν την ευρωατλαντική νίκη έναντι της ΕΣΣΔ και την αμερικανοκεντρική παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων που κατέρρευσε λόγω των λαθών της υπερέκτασης στα οποία προέβη η προεδρία Μπούς του Νεώτερου στην ευρύτερη Μέση Ανατολή κατά την περίοδο 2001-2009.

______

Ο Δρ. Θεόδωρος Τσακίρης είναι Καθηγητής Γεωπολιτικής & Ενεργειακής Πολιτικής Πανεπιστημίου Λευκωσίας.

Το άρθρο περιλαμβάνεται στον τόμο GREEK ENERGY 2024 που εξέδωσε για 13^η χρονιά το επιτελείο του energypress.