Καθυστερήσεις και κενά στα αναθεωρημένα ΕΣΕΚ στην Ευρώπη - Τι σημαίνει η «κίτρινη κάρτα» από την Κομισιόν

Την περασμένη Πέμπτη η  Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να δώσει «κίτρινη κάρτα» στην Ελλάδα και σε ακόμη 12 κράτη-μέλη, λόγω μη υποβολής των τελικών επικαιροποιημένων εθνικών σχεδίων τους για την ενέργεια και το κλίμα (ΕΣΕΚ), σύμφωνα με τον κανονισμό για τη διακυβέρνηση της Ενεργειακής Ένωσης και της Δράσης για το Κλίμα. 

Ειδικότερα, όπως αναφέρεται στη σχετική ανακοίνωση, η Κομισιόν καλεί  το Βέλγιο, τη Βουλγαρία, την Τσεχία, την Εσθονία, την Ελλάδα, την Κροατία, την Κύπρο, τη Μάλτα, την Αυστρία την Πολωνία, την Πορτογαλία, τη Σλοβενία και τη Σλοβακία να υποβάλουν επειγόντως τα τελικά ενημερωμένα εθνικά τους σχέδια για την ενέργεια και το κλίμα.

Όπως τονίζει η Επιτροπή, τα τελικά επικαιροποιημένα ΕΣΕΚ είναι ζωτικής σημασίας εργαλεία για να διασφαλιστεί ότι τα κράτη μέλη θα καθορίσουν έναν συγκεκριμένο οδικό χάρτη για την επίτευξη των συμφωνηθέντων στόχων της ΕΕ για τη μείωση των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την ενεργειακή απόδοση, μεταξύ άλλων.

Είναι επίσης καίριας σημασίας για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αξιολογήσει τη θέση των κρατών μελών συλλογικά, όσον αφορά τη φιλοδοξία προς τους στόχους της ΕΕ για το κλίμα και την ενέργεια για το 2030.

Η χαμένη προθεσμία του Ιουνίου

Σύμφωνα με το άρθρο 14 παράγραφος 2 του κανονισμού για τη διακυβέρνηση, όλα τα κράτη μέλη έπρεπε να υποβάλουν τα τελικά ενημερωμένα NECP τους έως τις 30 Ιουνίου 2024.

Μέχρι στιγμής, η Επιτροπή έχει λάβει 14 τελικά σχέδια. Μετά από εκτεταμένες ανταλλαγές μετά την υποβολή των σχεδίων και την έγκριση των συστάσεων της Επιτροπής στα κράτη μέλη, αυτά τα 13 κράτη μέλη δεν έχουν ακόμη υποβάλει τα τελικά επικαιροποιημένα ΕΣΕΚ τους. Η Επιτροπή θεωρεί ότι παραβιάζουν την υποχρέωσή τους βάσει του κανονισμού διακυβέρνησης και, ως εκ τούτου, αποστέλλει προειδοποιητικές επιστολές.

Οι 13 χώρες έχουν πλέον δύο μήνες για να απαντήσουν στην Επιτροπή. Εάν δεν υπάρξει ικανοποιητική απάντηση, η Επιτροπή μπορεί να αποφασίσει να εκδώσει αιτιολογημένη γνώμη.

Τα ΕΣΕΚ

Μετά από χρόνια νομοθετικής εργασίας για την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, οι στόχοι της Ευρώπης για το κλίμα και την ενέργεια για το 2030 έχουν πλέον τεθεί σε ισχύ. 

Και πλέον στο επίκεντρο αυτής της φάσης εφαρμογής βρίσκονται τα Εθνικά Σχέδια Ενέργειας και Κλίματος (ΕΣΕΚ) - βασικά προσχέδια που σκιαγραφούν τον τρόπο με τον οποίο κάθε κράτος μέλος της ΕΕ σκοπεύει να εκπληρώσει τις δεσμεύσεις του για το κλίμα.

Αυτά τα σχέδια καθορίζουν πώς οι χώρες θα μειώσουν τις εκπομπές, θα καταργήσουν σταδιακά τα ορυκτά καύσιμα και θα αναπτύξουν ανανεώσιμες πηγές ενέργειας κατά τη διάρκεια αυτής της δεκαετίας. Αλλά περισσότερο από αυτό, τα ΕΣΕΚ προορίζονται να προσφέρουν μια δίκαιη μετάβαση, διασφαλίζοντας ότι η μετάβαση σε μια οικονομία απαλλαγμένη από ορυκτά απολιθώματα ωφελεί όλους τους πολίτες, ιδιαίτερα τους πιο ευάλωτους.

Παρά τον κρίσιμο ρόλο τους, οι τελευταίες αναθεωρήσεις αυτών των ΕΣΕΚ δείχνουν ανησυχητική έλλειψη φιλοδοξίας για το κλίμα και, στην καλύτερη περίπτωση, αμφιθυμία ως προς τη νομική συμμόρφωση με το κράτος δικαίου της ΕΕ.

Πολλές κυβερνήσεις έχασαν την προθεσμία υποβολής του Ιουνίου 2024 για τα αναθεωρημένα ΕΣΕΚ τους και όσες την τήρησαν έχουν δημιουργήσει σχέδια γεμάτα σοβαρές ελλείψεις.

Τα κενά και οι παραλείψεις

Οι πρώτες εκτιμήσεις από ΜΚΟ σε όλη την Ευρώπη —συμπεριλαμβανομένης της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Ιρλανδίας, της Ιταλίας και της Σουηδίας— αποκαλύπτουν σημαντικά κενά που όχι μόνο θέτουν σε κίνδυνο τους κλιματικούς στόχους της ΕΕ, αλλά και την υπόσχεση για μια δίκαιη μετάβαση.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα σχέδια δείχνουν ότι οι χώρες δεν σκοπεύουν να επιτύχουν αυτούς τους στόχους, μια σαφής παραβίαση της νομοθεσίας της ΕΕ που υπονομεύει τη συλλογική προσπάθεια για μείωση των εκπομπών.

Μια άλλη κρίσιμη αποτυχία είναι η εμμονή στις επιδοτήσεις ορυκτών καυσίμων.

Όπως επισημαίνεται σε άρθρο του euractiv, παρά τις σαφείς νομικές υποχρεώσεις για σταδιακή κατάργηση αυτών των επιδοτήσεων, πολλά κράτη μέλη δεν έχουν περιγράψει πώς και πότε θα το πράξουν. Συνεχίζοντας να υποστηρίζουν τις ρυπογόνες βιομηχανίες, αυτές οι χώρες καθυστερούν τη μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, εγκλωβίζονται σε ένα μέλλον περιβαλλοντικής και οικονομικής ευπάθειας.

Ο ρόλος της Κομισιόν 

Σύμφωνα με το δημοσίευμα, στην  παρούσα φάση απατείται η άμεση παρέμβαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Σημειώνεται ότι το άρθρο γνώμης συνυπογράφουν η Chiara Martinelli, διευθύντρια του CAN Europe, ο Jérémie Suissa διευθυντής της Notre Affaire à Tous, ο Christoph Bals διευθυντής της Germanwatch, η Ciara Brennan διευθύντρια του Environmental Justice Network στην Ιρλανδία, η Lucie Greyl συντονίστρια στο A Sud Ecologia e Cooperazione  και η Mariagrazia Midulla επικεφαλής του κλίματος και της ενέργειας στο WWF Ιταλίας.

Ως «Θεματοφύλακας των Συνθηκών», η Επιτροπή έχει την εξουσία - και την ευθύνη - να διασφαλίζει ότι τα κράτη μέλη συμμορφώνονται με τους νόμους που έχουν θεσπίσει δημοκρατικά.

Καθώς η Ευρώπη μεταβαίνει από τη χάραξη πολιτικής στην εφαρμογή, υπάρχουν ενδείξεις ότι η νέα Επιτροπή θα μπορούσε να λάβει πιο σκληρή στάση.

Στις επιστολές προς τους νέους Επιτρόπους για το κλίμα και την ενέργεια, Wopke Hoekstra και Dan Jørgensen, η επικεφαλής της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν τόνισε ότι η επιτυχία αυτής της Επιτροπής θα κριθεί από την ικανότητά της να εκπληρώσει τους στόχους της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας.

Τους έδωσε ρητά οδηγίες να χρησιμοποιήσουν όλα τα διαθέσιμα εργαλεία επιβολής, συμπεριλαμβανομένων των διαδικασιών επί παραβάσει, για να εξασφαλίσουν ότι τα κράτη μέλη τηρούν τις νομικές τους υποχρεώσεις και τις δεσμεύσεις τους για το κλίμα.

Η Επιτροπή πρέπει να ενεργήσει αποφασιστικά και πρέπει να είναι έτοιμη να κινήσει διαδικασίες επί παραβάσει όχι μόνο κατά των καθυστερημένων, αλλά και εναντίον εκείνων των οποίων τα σχέδια δεν πληρούν τις νομικές απαιτήσεις.

Τα ΕΣΕΚ δεν είναι απλώς ασκήσεις ρυθμιστικών εκθέσεων που επιβάλλονται από τη νομοθεσία της ΕΕ — αποτελούν τη γέφυρα της Ευρώπης μεταξύ των κλιματικών στόχων και της αλλαγής του πραγματικού κόσμου.

Το ελληνικό ΕΣΕΚ

Υπενθυμίζεται ότι τον περασμένο μήνα ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Θόδωρος Σκυλακάκης και η υφυπουργός Αλεξάνδρα Σδούκου παρουσίασαν το αναθεωρημένο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ).

Σύμφωνα με τον υπουργό Θόδωρο Σκυλακάκη το νέο πλαίσιο για την ενεργειακή μετάβαση της χώρας περιλαμβάνει το τέλος της εποχής των επιδοτήσεων στην ενέργεια και την υλοποίηση οικονομικών αλλά αποτελεσματικών επενδύσεων.

Ο ίδιος σημείωσε πως με το αναθεωρημένο ΕΣΕΚ 2025-2050 η χώρα καθίσταται πλήρως ενεργειακά ανεξάρτητη.

Σύμφωνα με την υφυπουργό Αλεξάνδρα Σδούκου για την επίτευξη των στόχων του αναθερωρημένου ΕΣΕΚ απαιτούνται επενδύσεις έως το 2050 ύψους 436 δισ. ευρώ, επικαλούμενη σχετική μελέτη της McKinsey που αξιοποίησε το υπουργείου ΠΕΝ για τον οικονομικό αντίκτυπο του σχεδίου.

Σύμφωνα με την ίδια η συνεισφορά στην ακαθάριστη αξία ανέρχεται στα 6 δισ. ευρώ ετησίως έως το 2050, στο ΑΕΠ η συμβολή θα είναι 2,5% ετησίως, ενώ κάθε χρόνο δημιουργούνται 210.000 διατηρήσιμες θέσεις εργασίας.

Οι κύριοι στόχοι

Με το αναθεωρημένο ΕΣΕΚ προβλέπονται οι δράσεις για την επίτευξη στόχων προκειμένου να αντιμετωπιστεί η κλιματική αλλαγή.

Μεταξύ άλλων τίθενται ως στόχοι για την πράσινη ηλεκτροπαραγωγή.

Οι ΑΠΕ από 55% που είναι σήμερα προβλέπεται το 2030 να αποτελούν το 75,2% της ηλεκτροπαραγωγής και το 95,6% το 2035.

Στα δεδομένα επίσης του νέου ΕΣΕΚ προβλέπεται η αύξηση της ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας στις 130,5 τεραβατώρες το 2050 από 56 τεραβατώρες, ενώ η εγκατεστημένη ισχύς ηλεκτροπαραγωγής από τα 28,3 γιγαβάτ το 2025 θα ανέλθει στις 71,7 γιγαβάτ με το μεγαλύτερο μέρος 35 γιγαβάτ να προέρχεται από τα φωτοβολταϊκά, τα 13 γιγαβάτ από τα χερσαία αιολικά και τα 11 μεγαβάτ από τα υπεράκτια αιολικά, ενώ στα 6,3 γιγαβάτ από τις μονάδες ηλεκτροπαραγωγής με φυσικό αέριο.

Μέχρι το 2030 αναμένεται να έχουν εγκατασταθεί έξυπνοι μετρητές κατανάλωσης και στα 7,5 εκατομμύρια των παροχών, ενώ για τις επόμενες δύο δεκαετίες προβλέπεται η διείσδυση του βιομεθανίου και υδρογόνου στην κατανάλωση.

Βαρύτητα δίνεται και στο πρόγραμμα εξοικονόμησης ενέργειας στα κτίρια με πάνω από 800.000 ανακαινίσεις τη δεκαετία 2040 -2050.