Thomas de Waal: Η Τουρκία, η Ρωσία και ένας πολυπολικός κόσμος

Στις αρχές Αυγούστου 2016, υπήρξε μεγάλη σπέκουλα για τις γεωπολιτικές επιπτώσεις της συμφιλίωσης μεταξύ του προέδρου της Ρωσίας και της Τουρκίας, καθώς έδωσαν τέλος στην διαμάχη τους των τελευταίων έξι μηνών.

Η συνάντηση στην Αγία Πετρούπολη μεταξύ των δύο ηγετών στις 9 Αυγούστου, προκάλεσε ταχυπαλμία σε ορισμένους δυτικούς κύκλους –ό,τι ακριβώς ήθελαν οι δύο ηγέτες. Υπήρξαν κάποιες προβλέψεις για μια, όπως θα την αποκαλούσε ένας ειδικός στα θέματα ασφάλειας, τουρκική κλίση προς την Μόσχα, για τον σχηματισμό ενός ρωσό-τουρκικού άξονα που θα μπορεί να αψηφά την Δύση σε πολλαπλά μέτωπα.

Αυτές οι προβλέψεις είναι υπερβολικές. Αλλά η νέα προσέγγιση μεταξύ Άγκυρας και Μόσχας είναι σύμπτωμα από κάτι άλλο: την άνοδο της προσφιλούς στην Ρωσία έννοιας της πολυπολικότητας σε βάρος της δυτικής πολυμέρειας.

Και οι δύο πρόεδροι σίγουρα ήθελαν να υπογραμμίσουν την δυσαρέσκειά τους προς τη Δύση. Ο Erdogan ήθελε να καταγράψει την δυσαρέσκειά του για το ότι οι Δυτικοί ηγέτες δεν τον υποστήριξαν όσο κατηγορηματικά ήθελε εκείνος μετά από την αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος στην Τουρκία τον Ιούλιο και της συνεχούς κριτικής των αυταρχικών μεθόδων του.

Η Ρωσία και η Τουρκία είχαν καλούς λόγους να τα ξαναβρούν, μετά από μισό χρόνο παγωμένων σχέσεων. Πολλοί παράγοντες, από το Αζερμπαϊτζάν και τα τουρκόφωνα κράτη της Κεντρικής Ασίας, δεν ήθελαν να πάρουν θέση στη διαφωνία και είχαν καλέσει τις δύο χώρες να συμφιλιωθούν. Η τουρκική οικονομία επλήγη σοβαρά από την απότομη μείωση του αριθμού των Ρώσων τουριστών και από το ρωσικό εμπάργκο στις εισαγωγές τουρκικών αγαθών. Η Τουρκία θέλει να μειώσει την εξάρτησή της από την Ουκρανία ως δίοδος εξαγωγής αερίου και να αναβιώσει το στάσιμο project για τον αγωγό αερίου Turkish Stream, που θα διασχίζει την Μαύρη Θάλασσα.

Επιπλέον, όπως έχει συχνά παρατηρηθεί, ο Erdogan και ο Putin έχουν τις ίδιες εριστικές προσωπικότητες και μια αλλεργία στην κυριαρχία μιας δυτικής φιλελεύθερης συναίνεσης για τα παγκόσμια ζητήματα. Αυτή η "φαγούρα" επισκιάζει επίσης ένα επίμονο αίσθημα ανασφάλειας. Τόσο οι Ρώσοι όσο και οι Τούρκοι έχουν την τάση να πιστεύουν ότι η Ευρώπη είναι άδικη με δύο μεγάλες χώρες στα πλευρά της, όπως το βλέπουν, που προστατεύουν την υπόλοιπη ήπειρο από σειρά προβλημάτων που προέρχονται από τα Ανατολικά και τα Νότια.

Αλλά τόσο η ιστορία όσο και η γεωγραφία, υπαγορεύουν ότι δεν θα υπάρχει κανένας ευρασιατικός άξονας. Οι δύο χώρες είναι οι κληρονόμοι της ρωσικής και της οθωμανικής αυτοκρατορίας, δυνάμεις που υπήρξαν αντίπαλοι στην Μαύρη Θάλασσα σχεδόν συνεχώς από την εποχή της Μεγάλης Αικατερίνης, και έχουν πολεμήσει τουλάχιστον μια ντουζίνα  πολέμους.

Χρειάζεται κάτι περισσότερο από μία απλή φιλική συνάντηση μεταξύ των ηγετών, ώστε η Τουρκία και η Ρωσία να ξεπεράσουν αυτή την κληρονομιά. Δεν μπορούν να την ξεπεράσουν περισσότερο από ό,τι μπορούν οποιαδήποτε από τους δυο να επιλύσουν παρόμοιας φύσης ζητήματα με την τρίτη μεγάλη δύναμη σε αυτή την περιφερειακή τριανδρία, το Ιράν. (ως ένα παράδειγμα αυτού, η Ρωσία και το Ιράν πρόσφατα συνεργάστηκαν πιο στενά από ποτέ στην Συρία, αλλά στη συνέχεια κατέρρευσε η συνεργασία).

Μια δυναμική αιώνων είναι ακόμη ζωντανή, στην οποία ο Ρώσος Τσάρος εμφανίζεται ως ο υπερασπιστής των χριστιανών στις γειτονικές περιοχές της ευρασίας και στη Μέση Ανατολή και ο Τούρκος Σουλτάνος διεκδικεί τον ίδιο προστατευτικό ρόλο για τους Σουνίτες μουσουλμάνους.

Έτσι ο Putin δικαιολογεί την παρέμβαση της Ρωσίας στη Συρία ως μια αποστολή για να προστατεύσει τους χριστιανούς έναντι τους Σουνίτες εξτρεμιστές που υποστηρίζονται από την Τουρκία. Ο Putin επίσης επιδιώκει να είναι καλύτερος φίλος με Ελλάδα, και η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία θα είναι θυμωμένη που η τουρκική κυβέρνηση ακύρωση την ετήσια λειτουργία στις 15 Αυγούστου στο μοναστήρι της Σουμελά κοντά στην Τραπεζούντα στην Βορειοανατολική Τουρκία.  Αντιθέτως, τόσο η τουρκική εγχώρια πολιτική και η αυθεντική πεποίθηση ότι ο Erdogan πρέπει ακόμη να είναι ο πρωταθλητής των Τατάρων της Κριμαίας, προκαλεί τριβές μετά από την προσάρτηση της χερσονήσου από την Ρωσία το 2014.

Στην Συρία, οι δύο χώρες φαίνεται να έχουν κάνει μια συμφωνία τακτικής, να συνεργαστούν ενάντια του Ισλαμικού Κράτους στα βόρεια της χώρας, αλλά ακόμη υποστηρίζουν διαφορετικές πλευρές στην μάχη για το Χαλέπι. Υπάρχουν αναφορές ότι ο πρεσβευτής της Ρωσίας στα Ηνωμένα Έθνη, ο Vitaly Churkin, εξακολουθεί να απευθύνει στην Τουρκία τις ίδιες κατηγορίες που απηύθυνε όταν η κόντρα Μόσχας-Άγκυρας ήταν στο αποκορύφωμά της.

Έτσι, η συμφιλίωση των Erdogan-Putin μοιάζει πολύ περισσότερο με ένα επιχειρηματικό deal με περιορισμένους σκοπούς και μια οικονομική λογική, παρά μια νέα στρατηγική συμμαχία. Για να το θέσουμε αλλιώς, είναι ακόμη μία περιπλοκή σε έναν κόσμο ήδη λιγότερο αρμονικό και διεθνιστικό, χάρη στην απόφαση για Brexit του Ηνωμένου Βασιλείου, τον προεδρικό υποψήφιο στις ΗΠΑ Donald Trump και την εσωστρέφεια σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης.

Ο Alexander Baunov του Carnegie έχει γράψει πως το Brexit φέρνει ένα βήμα πιο κοντά το ρωσικό όνειρο για μια πολυπολική Ευρώπη στην οποία η Μόσχα μπορεί να αντιμετωπίσει τις μεγάλες ευρωπαϊκής δυνάμεις μεμονωμένα, και όχι ως μια συλλογική μονάδα.

Η ρωσό-τουρκική επαναπροσέγγιση είναι μέρος της ίδιας διαδικασίας γεωπολιτικής εντροπίας. Τόσο ο Putin όσο και ο Erdogan βλέπουν έναν κόσμο στον οποίο συμμαχίες όπως το ΝΑΤΟ ή διεθνικοί οργανισμοί σαν την ΕΕ, είναι ασθενέστεροι και έχουν μικρότερη σημασία. Οι δύο ηγέτες είναι πιο άνετοι σε έναν κόσμο στον οποίο οι συμμαχίες είναι παροδικές και με ανταλλάγματα και όπου οι παραδοσιακά μεγάλες δυνάμεις θέτουν την ατζέντα και διατηρούν το δικαίωμα να αλλάξουν τα μυαλά τους σε μια στιγμή εάν το επιλέξουν ενώ οι μικρότερες χώρες πρέπει να ακολουθούν την γραμμή.

Αυτή η κοσμοθεωρία συμπίπτει με αυτή του Trump, ο οποίος παρατήρησε σε συνέντευξή του στους New York Times τον Ιούνιο ότι "έχουμε πολλά μέλη του ΝΑΤΟ που δεν πληρώνουν τους λογαριασμούς τους" και άφησε να εννοηθεί ότι οι ΗΠΑ θα πρέπει βασικά να ζητούν ένα τίμημα για στρατιωτική προστασία.

Αλλά ασφαλώς, περισσότερη πολυπολικότητα σημαίνει λιγότερη πολυμέρεια. Αυτό είναι ένα κατηγορητήριο όχι μόνο από την Άγκυρα και την Μόσχα, αλλά από τους πολυμερείς οργανισμούς της Ευρώπης. Αν θέλουν να καταπολεμήσουν την πολυπολική τάση, η ΕΕ, το ΝΑΤΟ και ο ΟΑΣΕ (OSCE) πρέπει να καταστούν πιο ελκυστικοί προς τα αμήχανα κράτη στα άκρα της Ευρώπης.

(Carnegie, capital.gr)