Ηλίας Ευθυμιόπουλος: Σε αναζήτηση της αειφορίας - Το δίκτυο ΔΑΦΝΗ και η πράσινη ανάπτυξη στο χώρο του Αιγαίου

Πάνω από 30 νησιά συμμετέχουν εδώ και 5 χρόνια στο Δίκτυο Αειφόρων Νήσων ΔΑΦΝΗ. Εκπαιδεύονται, ενημερώνονται, στήνουν συστήματα αυτο-αξιολόγησης, βρίσκουν νέους χρηματοδοτικούς πόρους και εργαλεία, δημιουργούν υπερτοπικά δίκτυα. Όπως το Σύμφωνο των Ευρωπαϊκών Νησιών (Pact of Islands), που ένα μέρος του, το Μεσογειακό, βρέθηκε στη διεθνή συνάντηση της 12 Μαρτίου στη Σύρο. Σε μια εκδήλωση όπου πάνω από 100 προσκεκλημένοι, μεταξύ αυτών στελέχη της Ε.Ε., της Επιτροπής των Περιφερειών, μέλη της κυβέρνησης, αιρετοί αυτοδιοικητικοί α΄ και β΄ βαθμού, πολλοί επιστήμονες και αρκετοί ενεργοί πολίτες.

Όπως ελέχθη, «η αειφόρος ανάπτυξη στα νησιά του Αιγαίου δεν είναι μόνο θέμα πολιτικών αλλά και θέμα προτύπων. Το Δίκτυο ΔΑΦΝΗ όλα αυτά τα χρόνια της λειτουργίας του κινήθηκε και στα δυο αυτά επίπεδα. Οι πολιτικές απαιτούν στοιχεία, μελέτες, σχεδιασμό, στελέχη, χρήματα… Τα πρότυπα πρέπει να αναζητηθούν, να προβληθούν, να εμπνεύσουν».

Στην πορεία των τελευταίων δεκαετιών, άλλα νησιά είχαν την τύχη να βρεθούν στο επίκεντρο της βιομηχανίας του τουρισμού και να επωφεληθούν από τη γενικότερη ανάπτυξη, όμως υπέστησαν στρεβλώσεις και αλλαγές που δύσκολα μπορούν να αναταχθούν τουλάχιστον σε ό,τι αφορά το τοπίο και το δομημένο περιβάλλον. Όμως, έχοντας αυτήν την προϋπόθεση, μπορούν να παρέμβουν στα συνοδά στοιχεία της οικονομίας τους: την επέκταση της τουριστικής περιόδου, την παροχή υπηρεσιών, την κοινωνική πρόνοια, την παραγωγή ενέργειας, τον καθαρισμό των αποβλήτων, την εξοικονόμηση νερού, τη διατήρηση θυλάκων της φύσης, την ποιότητα των επικοινωνιών, τη διαθεσιμότητα των μεταφορικών μέσων.

Τα νησιά με μεσαίο ή με χαμηλό επίπεδο ανάπτυξης υπέστησαν λιγότερο τη φθορά που επέφεραν ένα ορισμένο είδος τουρισμού και η εισαγωγή των αστικών προτύπων. Έχουν λιγότερα χρήματα, αλλά ένα συγκριτικό πλεονέκτημα: μπορούν να γίνουν ο πόλος έλξης μιας νέας γενιάς τουριστών, μπορούν να διαχειριστούν με καλύτερο τρόπο (και με λιγότερα χρήματα) το πολύτιμο φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον.

Η ΔΑΦΝΗ επιχειρεί και στα δυο αυτά σύνολα. Δεν έχει στόχο να βαθμολογήσει το παρελθόν, αλλά να δείξει το μέλλον. Ο μηχανισμός που στήθηκε με τη βοήθεια οργανισμών όπως το ΔΙΠΕ και το ΕΜΠ στόχευσε από την αρχή στη συνέργεια, στη δικτύωση, στη μό­χλευ­ση χρηματοδοτικών πόρων, στην υπογράμμιση της σημασίας που έχει η πιστοποίηση των δράσεων. Αυτή ήταν και η μεγάλη καινοτομία. Η νέα εποχή, που συνδυάζει επιστήμη, τεχνολογία και οικολογική ηθική, δεν μπορεί να έχει διάρκεια αν βασιστεί μόνο σε υποκειμενικές προσεγγίσεις. Όπως σήμερα μετράμε το ΑΕΠ ή το έλλειμμα, θα πρέπει να μετράμε την κατανάλωση του νερού, τη βιοποικιλότητα, τις εκπομπές του θερμοκηπίου. Θα πρέπει να μπορούμε να βάζουμε ποσοτικούς στόχους και να τους πετυχαίνουμε. Αυτή είναι η πρόκληση, κι αυτή είναι η δέσμευση των αυτοδιοικητικών υποκειμένων που πριν από πέντε χρόνια έβαλαν τις υπογραφές τους σ’ ένα μνημόνιο συνεργασίας. Η συνεργασία αυτή δεν συνοψίζει βέβαια όλες τις δυνατότητες, ούτε διαγράφει τις αρνητικές πλευρές της αλόγιστης ανάπτυξης. Δίνει όμως το στίγμα και την κατεύθυνση του μέλλοντος και δημιουργεί προϋποθέσεις για την έξοδο από την κρίση.

Στις νέες δομές που έστησε η ΔΑΦΝΗ ήταν το Ενεργειακό Γραφείο, ένας μηχανισμός στήριξης των νησιωτικών δήμων σε ζητήματα ενεργειακού σχεδιασμού. Ο δεύτερος ήταν η Ακαδημία Ενέργειας. Ξεκίνησε το φθινόπωρο του 2009 και φέτος ξεπέρασε τους 60. Πολλοί από τους σπουδαστές είναι από τα νησιά του Αιγαίου. Το πρόγραμμα υποστηρίζεται από το Ενεργειακό Γραφείο Αιγαίου και το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και βασίζεται εν πολλοίς στη μέθοδο της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης (e-learning). Το πρόγραμμα αυτό αποφασίστηκε με βάση τη διαπίστωση ότι τόσο η βιωσιμότητα των λύσεων που σχετίζονται με την ανάπτυξη των ΑΠΕ και ΕΞΕ στα νησιά όσο και η έγκαιρη επίτευξη χρονοδιαγραμμάτων και στόχων είναι συνάρτηση της ύπαρξης ειδικευμένου προσωπικού στα διάφορα επίπεδα λήψης αποφάσεων και στις επί μέρους φάσεις των διαδικασιών που συνδέονται με την υλοποίηση των έργων. Είναι όμως γεγονός ότι η εγκύκλια τεχνική, επαγγελματική και πανεπιστημιακή εκπαίδευση δεν είναι σε θέση να ανταποκριθεί πλήρως στις απαιτήσεις της αγοράς, εξαιτίας της ραγδαίας εξέλιξης των τεχνολογιών και εξαιτίας της συνεχούς διαφοροποίησης του θεσμικού και οικονομικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο κινούνται οι εφαρμογές. Εκτός των άλλων, ο νησιωτικός χώρος παρουσιάζει πρόσθετα ειδικά προβλήματα, όπως είναι η ακαταλληλότητα πολλών εσωτερικών δικτύων, τα ζητήματα της ευστάθειας, η προοπτική των διασυνδέσεων, η έλλειψη επαρκών βάσεων δεδομένων/χρονοσειρών μετρήσεων, τα ζητήματα που θέτει ο νέος νόμος για τη χωροταξία των ΑΠΕ σε σχέση με τον περιορισμένο χώρο, η έλλειψη τοπικών χωροταξικών σχεδίων ή οι απαιτήσεις τροποποίησης των υφισταμένων, τα ζητήματα της οπτικής ρύπανσης, οι ανταγωνιστικές λειτουργίες (τουρισμός, προστασία της φύσης) κ.ά. Από την άλλη μεριά, η διάθεση πολλών ΟΤΑ ή και τοπικών πληθυσμιακών ομάδων να συμμετέχουν στον σχεδιασμό, στη λήψη αποφάσεων και στη διαχείριση προσκρούει τόσο στην έλλειψη συστηματικής γνώσης/ενημέρωσης από τη μεριά των ενδιαφερομένων όσο και στην αδυναμία των υπαρχουσών περιφε­­ρειακών διοικητικών δομών να παρα­­κο­λουθήσουν σε βάθος και με συστηματικό τρόπο τις εξελίξεις και τις διαδικασίες.

* Ο Ηλίας Ευθυμιόπουλος είναι συντονιστής στο Δίκτυο ΔΑΦΝΗ και συγγραφέας του βιβλίου «Παράθυρο στην κρίση - Οι παράξενοι ελκυστές και η πράσινη οικονομία», που κυκλοφορεί στις εκδόσεις Μεταίχμιο