Τι θα συνέβαινε αν τα Στενά του Ορμούζ δεν άνοιγαν ποτέ ξανά;

Όταν το 1967 έκλεισε η Διώρυγα του Σουέζ μετά την ξέσπασμα του πολέμου μεταξύ Αιγύπτου και Ισραήλ, 15 πλοία παγιδεύτηκαν μέσα στη διώρυγα. Έριξαν άγκυρα για να περιμένουν να σταματήσουν οι εχθροπραξίες. Η σύγκρουση έληξε γρήγορα. Σωστά, ονομάστηκε Πόλεμος των Έξι Ημερών, αλλά η διώρυγα παρέμεινε κλειστή για οκτώ χρόνια. Όταν επιτέλους επιτράπηκε στα πλοία να αποπλεύσουν, το 1975, μόνο δύο παρέμεναν ικανά να πλεύσουν. Τα υπόλοιπα ήταν τόσο σκουριασμένα που έγιναν γνωστά ως ο Κίτρινος Στόλος.

Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά παρουσιάζει ομοιότητες. Τι θα γινόταν λοιπόν αν συνέβαινε κάτι παρόμοιο στα Στενά του Ορμούζ; Είναι ένας εφιάλτης που λίγοι σκέφτονται, και σίγουρα δεν αποτελεί το βασικό μου σενάριο. Ωστόσο, σχεδόν 90 ημέρες αφότου ο πόλεμος των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν έκλεισε σχεδόν εντελώς τη θαλάσσια διαδρομή μεταφοράς πετρελαίου και φυσικού αερίου, αξίζει να εξετάσουμε αυτό που φαίνεται αδιανόητο, αλλά έχει συμβεί αλλού. Ας το ονομάσουμε ιστορική επιστημονική φαντασία.

Ίσως να μην φτάσουμε μέχρι εκεί. Η Ουάσιγκτον και η Τεχεράνη βρίσκονται σε διαπραγματεύσεις, μέσω Πακιστανών μεσολαβητών, για τον τερματισμό της σύγκρουσης και την επαναλειτουργία των Στενών. Αλλά τι θα γινόταν αν η συμφωνία περιοριζόταν αρχικά σε ένα μνημόνιο κατανόησης μίας σελίδας; Θα άνοιγε αυτό πλήρως το στενό;

Είναι χαρακτηριστικό ότι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν επιταχύνει τα σχέδια για έναν δεύτερο αγωγό που θα παρακάμπτει το στενό, τον οποίο ελπίζουν να θέσουν σε λειτουργία το 2027. Πρόκειται για έναν συνετό σχεδιασμό για το χειρότερο σενάριο — και ένα ισχυρό μήνυμα ότι το Αμπού Ντάμπι εκτιμά ότι η θαλάσσια οδός ενδέχεται να παραμείνει σε κίνδυνο για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από ό,τι πιστεύουν πολλοί άλλοι.
 

Η γενική άποψη στον κλάδο σχετικά με την επαναλειτουργία είναι λιγότερο δραματική. Από ό,τι μου είπαν οι γνωστοί μου στον κόσμο των commodities και των χρηματοοικονομικών, οι περισσότεροι φαίνεται να πιστεύουν ότι το Ορμούζ θα ανοίξει ξανά τον επόμενο μήνα, στη χειρότερη περίπτωση τον Ιούλιο. Γιατί; Κυρίως επειδή οι συνέπειες του αντίθετου σεναρίου — πολύ υψηλότερες τιμές ενέργειας και σοβαρή οικονομική ζημιά — είναι υπερβολικά οδυνηρές για να ληφθούν υπόψη. Στη δεκαετία του 1980, ο Αμερικανός οικονομολόγος Χέρμπερτ Στάιν έκανε μια διάσημη παρατήρηση: «Αν κάτι δεν μπορεί να συνεχιστεί για πάντα, θα σταματήσει». Σήμερα, η Wall Street στηρίζεται σε μια ελαφρώς τροποποιημένη εκδοχή του νόμου του Στάιν: «Τα Στενά του Ορμούζ δεν μπορεί να παραμείνει κλειστό για πάντα, επειδή θα προκαλέσει υπερβολική οικονομική ζημιά. Επομένως, θα ανοίξει ξανά».

Το πρόβλημα είναι ότι η σύγκρουση δεν έχει ακόμη προκαλέσει αρκετή οικονομική ζημιά σε καμία από τις δύο πλευρές ώστε να επιβάλει έναν συμβιβασμό. Για τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, ο πόλεμος έχει αποδειχθεί σχετικά φθηνός μέχρι στιγμής, τουλάχιστον όσον αφορά αυτό που τον ενδιαφέρει περισσότερο: τις χρηματοπιστωτικές αγορές. Ο δείκτης S&P500 κυμαίνεται κοντά στο υψηλότερο επίπεδο όλων των εποχών, σημειώνοντας άνοδο σχεδόν 10% από την έναρξη του πολέμου. Οι τιμές της βενζίνης έχουν αυξηθεί, αλλά παραμένουν κάτω από το ρεκόρ του 2022. Και η αμερικανική οικονομία βρίσκεται σε άνθηση, με τις εκτιμήσεις για την ανάπτυξη του δεύτερου τριμήνου να υπερβαίνουν επί του παρόντος το 4%.

Ομοίως, το Ιράν δεν έχει υποστεί ακόμη την οικονομική κατάρρευση που θα ανάγκαζε τους σκληροπυρηνικούς ηγέτες του να εγκαταλείψουν τις διαπραγματευτικές τους κόκκινες γραμμές. Η ανεργία αυξάνεται, ο πληθωρισμός στα τρόφιμα είναι ανεξέλεγκτος και το νόμισμα βρίσκεται σε ελεύθερη πτώση. Αδυνατώντας να εξάγει λόγω του αποκλεισμού από το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ, το καθεστώς έχει αρχίσει να περιορίζει την παραγωγή πετρελαίου. Ωστόσο, η Ισλαμική Δημοκρατία έχει αποδείξει πολλές φορές στο παρελθόν την τεράστια ικανότητά της να αντέχει τον πόνο, ιδίως όταν η απειλή είναι υπαρξιακή.

Με τις δύο πλευρές να παραμένουν αμετακίνητες, η καλύτερη ελπίδα είναι να προκύψει οποιαδήποτε συμφωνία, όσο ατελής κι αν είναι. Διαφορετικά, θα βρεθούμε πάλι να περιμένουμε μέχρι το οικονομικό κόστος να γίνει αβάσταχτο. Την Παρασκευή, ένας ανώτερος διπλωμάτης των ΗΑΕ εκτίμησε τις πιθανότητες για άμεση συμφωνία στο «50-50». Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, δήλωσε ότι υπήρξε «ελαφρά πρόοδος» στις συνομιλίες. «Δεν θέλω να το υπερβάλλω, αλλά έχει σημειωθεί μια μικρή κίνηση, και αυτό είναι καλό.» Πακιστανοί μεσολαβητές κάνουν συνεχείς μετακινήσεις μεταξύ Ισλαμαμπάντ και Τεχεράνης.

Αν οι Αμερικανοί διαπραγματευτές θέλουν ένα επιπλέον κίνητρο για να προχωρήσουν, θα ήταν καλό να ρίξουν μια ματιά στο παράδειγμα της Διώρυγας του Σουέζ από το 1967 έως το 1975. Φυσικά, το Ορμούζ δεν είναι το Σουέζ. Η διώρυγα μπορεί να παρακαμφθεί εύκολα. Αλλά αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πόσο πολύ μπορεί να παραταθεί ένας αποκλεισμός.

Από τις πρώτες μέρες αυτού του πολέμου, υποστήριζα ότι το κλείσιμο του στενού του Ορμούζ δεν είχε ακόμη οδηγήσει σε ενεργειακή κρίση, καθώς ήταν ακόμα για μικρό χρονικό διάστημα. Η αγορά διέθετε τεράστια αποθέματα για να αμβλύνει, για κάποιο διάστημα, τις επιπτώσεις μιας τέτοιας διαταραχής, όσο μεγάλη κι αν ήταν. Ωστόσο, με κάθε μέρα που περνά, η παγκόσμια «δεξαμενή» αδειάζει όλο και περισσότερο.

Μέχρι τώρα, ο ενεργειακός κλάδος κατάφερε να αντιμετωπίσει την απώλεια περίπου 20 εκατομμυρίων βαρελιών που διέρχονταν από το στενό του Ορμούζ. Ευτυχώς, η αγορά βρισκόταν σε κατάσταση υπερπροσφοράς πριν από την έναρξη του πολέμου. Το Ριάντ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα κατάφεραν να χρησιμοποιήσουν τους παρακαμπτηρίους αγωγούς που διαθέτουν για να διατηρήσουν τη ροή μέρους του πετρελαίου του Περσικού Κόλπου. Οι πλούσιες χώρες άντλησαν από τα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου τους, ενώ οι ΗΠΑ εξήγαγαν μέρος των δικών τους στρατηγικών αποθεμάτων στο εξωτερικό. Η Κίνα, εν τω μεταξύ, κατάφερε με κάποιο τρόπο να μειώσει δραστικά τις εισαγωγές πετρελαίου. Τέλος, η ζήτηση έχει συρρικνωθεί, καθώς οι τιμές έχουν ξεπεράσει τις δυνατότητες των φτωχότερων χωρών.
 

Αν το στενό παραμείνει κλειστό για πολύ ακόμα, θα χρειαστεί να μειωθεί σημαντικά η ζήτηση — είτε με τους πολιτικούς να χρησιμοποιούν μέτρα έκτακτης ανάγκης για τον περιορισμό της κατανάλωσης ενέργειας, είτε με τις εξωφρενικά υψηλές τιμές να αναγκάζουν τους καταναλωτές να σταματήσουν τις αγορές τους (κάτι που θα αποτελέσει σοβαρό οικονομικό πλήγμα). Άλλα περιθώρια, όπως τα στρατηγικά αποθέματα και τα εμπορικά αποθέματα, θα εξαντληθούν, αν και οι πλούσιες χώρες διαθέτουν αρκετό αργό πετρέλαιο για τουλάχιστον μία ακόμη σημαντική αποδέσμευση.

Χωρίς το άνοιγμα των Στενών, οι τιμές θα έπρεπε σαφώς να ανέβουν πολύ περισσότερο. Οι προβλέψεις των επενδυτών στις αρχές του πολέμου για πετρέλαιο στα 200 δολάρια αποδείχθηκαν λανθασμένες. Τι θα γινόταν όμως αν το Ορμούζ παρέμενε κλειστό μέχρι τα τέλη του 2026 ή μέχρι το 2027; Ή αν το στενό άνοιγε μόνο εν μέρει, με το Ιράν να εξακολουθεί να ασκεί σημαντικό έλεγχο στη χρήση του; Δεν βλέπω πώς οι τιμές του πετρελαίου θα μπορούσαν να παραμείνουν στα τρέχοντα επίπεδα σε αυτή την περίπτωση. Ωστόσο, η αγορά παρέμεινε πιο αισιόδοξη ακόμη και από τις δικές μου αισιόδοξες αρχικές απόψεις.

Εναλλακτικά, οποιαδήποτε από τις δύο πλευρές μπορεί να ξαναρχίσει τον πόλεμο για να σπάσει το αδιέξοδο. Ωστόσο, καμία από τις δύο δεν φαίνεται να έχει τη διάθεση να το κάνει. Το Ιράν πιθανώς εκτιμά ότι μπορεί να αντέξει περισσότερο από την Ουάσιγκτον, η οποία δέχεται πιέσεις από τους συμμάχους της να αποφύγει περαιτέρω συγκρούσεις. Ο Τραμπ, όμως, δεν αντιμετωπίζει αρκετές οικονομικές δυσκολίες ώστε να παραδεχτεί την ήττα του. Αυτό το αδιέξοδο είναι ο λόγος για τον οποίο η κρίση ενδέχεται να συνεχιστεί.

Θα μπορούσε ο κόσμος να επιβιώσει για πάντα χωρίς το 10%-15% περίπου του εφοδιασμού του σε πετρέλαιο που αντιπροσωπεύει ο Ορμούζ; Ναι, αλλά με τεράστιο κόστος. Μια τόσο μεγάλη και μόνιμη μείωση της κατανάλωσης θα σήμαινε κατά πάσα πιθανότητα μια παγκόσμια ύφεση, όπως συνέβη στις πετρελαϊκές κρίσεις του 1973 και του 1979. Θα κατασκευαστούν νέοι αγωγοί και η παραγωγή εκτός Μέσης Ανατολής θα αυξηθεί. Αλλά αυτό θα πάρει χρόνια. Μέχρι το 2027, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα θα έχουν πιθανώς διπλασιάσει την εξαγωγική τους ικανότητα, αποφεύγοντας τα Στενά. Οι Σαουδάραβες θα χρειαστούν πιθανώς περισσότερο χρόνο για να κάνουν το ίδιο. Το Κουβέιτ και το Ιράκ θα χρειαστούν ακόμη περισσότερο χρόνο. Το Κατάρ δεν διαθέτει ρεαλιστικό τρόπο εξαγωγής LNG εκτός από το Ορμούζ.

Το ενδεχόμενο ενός μακροπρόθεσμου κλεισίματος του στενού του Ορμούζ είναι τόσο καταστροφικό από οικονομική άποψη που σχεδόν κανείς δεν τολμά να το εξετάσει. Τελικά, είναι πιο πιθανό να επιτευχθεί μια πρόχειρη βραχυπρόθεσμη συμφωνία με την οποία θα μπορούν να συμβιβαστούν όλοι. Ωστόσο, λαμβάνοντας υπόψη τα προηγούμενα στην περιοχή, είναι λογικό να σκεφτόμαστε τραυματικά σενάρια του τύπου «τι θα γινόταν αν». Και αυτά δεν είναι καθόλου ευχάριστα.

(Bloomberg)