Τι δείχνουν οι δημοπρασίες για τα Υπεράκτια Αιολικά - Κρίσιμες οι επενδύσεις σε λιμάνια και εφοδιαστική αλυσίδα

1. Οφέλη και Προκλήσεις 

H υπεράκτια αιολική ενέργεια αναδύεται διεθνώς ως αναγκαία συνιστώσα για την επίτευξη των πράσινων δεσμεύσεων των χωρών. Είναι αποκαλυπτικό ότι ένα υπεράκτιο πάρκο μπορεί να καλύπτει την ενεργειακή ζήτηση έως και 800.000 νοικοκυριών ετησίως.  Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας, τα υπεράκτια αιολικά θα πρέπει να αυξηθούν εκθετικά, σε παγκόσμια κλίμακα, από 60 GW σήμερα σε 2000 GW έως το 2050. Για το 2030, οι εκτιμήσεις αναλυτών υπερβαίνουν τα 270 GW διεθνώς, με τα πλωτά πάρκα, υπό κατασκευή ή λειτουργία, να ανέρχονται στα 14 GW.

Αναμφίβολα, οι τεχνολογικές προκλήσεις παραμένουν σημαντικές. Εξίσου ισχυρή όμως, είναι η δυναμική που διαμορφώνεται σε επιμέρους παραμέτρους, όπως η καινοτομία, η αρμονική συνύπαρξη με το περιβάλλον, η ανάπτυξη βιομηχανικής παραγωγής, η δημιουργία θέσεων εργασίας, και η ενίσχυση των τοπικών κοινωνιών. 

Γενικότερα, η υπεράκτια ενέργεια είναι συνυφασμένη με τη δημιουργία μιας ολόκληρης εφοδιαστικής αλυσίδας, που εκτείνεται από την κατασκευή εξοπλισμού έως την ναυπήγηση ειδικών πλοίων για τη μεταφορά των ανεμογεννητριών, και την αναβάθμιση των λιμενικών υποδομών για τη συναρμολόγησή τους.  Είναι ενδεικτικό ότι η διάμετρος μιας σύγχρονης ανεμογεννήτριας μπορεί πλέον να ξεπερνά τα 250 μέτρα, ενώ μια πλωτή βάση είναι συγκρίσιμη σε διαστάσεις με ένα στάδιο ποδοσφαίρου, με βάρος έως 3 χιλιάδες τόνους.  

Προκειμένου να καταστεί ελκυστική επενδυτική επιλογή, η υπεράκτια αιολική ενέργεια θέτει ζητούμενα, που είναι μάλλον αυτονόητα: σαφήνεια θεσμικού πλαισίου, μακροχρόνια εθνική στρατηγική, ανάπτυξη δικτύων, αναβάθμιση λιμενικών υποδομών, και δημιουργία σημαντικής ζήτησης για την υπεράκτια ενέργεια, μέσω συνεργειών (όπως η παραγωγή υδρογόνου για τον πράσινο μετασχηματισμό της βιομηχανίας) αλλά και εξαγωγών. 

Μια σημαντική πρόκληση είναι φυσικά, το στάδιο της εκκίνησης, καθώς θέτει πολλαπλά ζητούμενα, που απαιτούν την εξεύρεση μιας χρυσής τομής. Επιγραμματικά, θα πρέπει να σηματοδοτηθεί η ύπαρξη μιας κρίσιμης μάζας έργων, ικανής να προκαλέσει σημαντικές επενδύσεις σε περιφερειακές υποδομές, και παράλληλα, να περιοριστεί ο οικονομικός κίνδυνος για τους επενδυτές, με ένα πλαίσιο που θα διασφαλίζει εύλογα κόστη για τους καταναλωτές.  Χρηματοδοτικά εργαλεία, ρυθμιστικά κίνητρα και συντονισμός φορέων και αγοράς, είναι καταλυτικής σημασίας, ειδικά στο αρχικό στάδιο.  

Αναφορικά με την παρούσα εικόνα στην Ευρώπη, τα πάρκα σταθερής βάσης αποτελούν σήμερα την συντριπτική πλειοψηφία των υπεράκτιων αιολικών και θεωρούνται μια ενδεδειγμένη επιλογή για βάθη έως 60 μέτρα. Πέρα από αυτό το σημείο, αναδύεται η δυναμική για πλωτές δομές,  που μπορούν να αξιοποιήσουν υψηλότερες ταχύτητες ανέμου, ταυτόχρονα με περιορισμένη περιβαλλοντική επίπτωση. Σήμερα η Ευρώπη διαθέτει μόλις 4 πλωτά έργα, που αθροίζουν 176 MW, αλλά το τοπίο αλλάζει ταχύτατα. H Γαλλία διεξάγει δημοπρασία για ένα πλωτό αιολικό 250 MW στη Βρετάνη, ενώ θα ακολουθήσουν άλλες δύο, αντίστοιχης κλίμακας, στη Μεσόγειο και τον Ατλαντικό. Σύμφωνα με την WindEurope, η Νορβηγία, η Πορτογαλία και η Ισπανία αναμένεται επίσης να διεξάγουν δημοπρασίες, ακόμα και εντός του έτους, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο έχει ήδη παραχωρήσει θαλάσσιες εκτάσεις με δικαιώματα ανάπτυξης 15 GW.   

Σε αντιδιαστολή με τα υπεράκτια σταθερής θεμελίωσης, όπου η συναρμολόγηση γίνεται στο σημείο εγκατάστασης, τα πλωτά αιολικά συναρμολογούνται κατεξοχήν σε λιμάνια, δίνοντας έτσι ώθηση στην προσαρμογή των χερσαίων υποδομών αλλά και την ανάπτυξη νέων, συχνά πλωτών. Οι ανεμογεννήτριες παραμένουν συνήθως κοινές και στις δύο περιπτώσεις, ενώ αποτελεί ζητούμενο η τυποποίηση της τεχνολογίας βάσης, ώστε να αναπτυχθεί σε μεγάλη κλίμακα η παραγωγή και η μεταφορά τους. Είναι αξιοσημείωτο ότι το κόστος ενοικίασης ενός εξειδικευμένου γερανού για υπεράκτιο πάρκο μπορεί να αγγίξει τα 600.000 € ημερησίως.  

Σχετικά με την εξέλιξη του κόστους και την ερευνητική της διάσταση, αναφέρεται ενδεικτικά το ερευνητικό έργο Corewind, που χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Το έργο, που ολοκληρώθηκε πρόσφατα, βελτιστοποίησε τον σχεδιασμό δύο εναλλακτικών πλωτών δομών για ανεμογεννήτριες 15 MW, εξέτασε νέες λύσεις για καλώδια και συστήματα πρόσδεσης, και ανέδειξε βελτιωμένες επιλογές για τη μεταφορά, εγκατάσταση και λειτουργία τους. Αυτή η ανάλυση εκτιμάται ότι μπορεί να συμβάλει στη μείωση του λειτουργικού κόστους έως και 18%, επιτυγχάνοντας επίπεδα των 59 €/MWh στο βέλτιστο σενάριο. Επισημαίνεται ότι στις τρέχουσες συνθήκες, το LCOE των πλωτών έργων κυμαίνεται αρκετά υψηλότερα, σε ένα εύρος 120-180 €/MWh. 

2. Στάδια ανάπτυξης - Ζητούμενο η επιτάχυνση 

Αν εστιάσουμε στην προσέγγιση που εφαρμόστηκε για τα υπεράκτια αιολικά σταθερής βάσης στο Ηνωμένο Βασίλειο, διαπιστώνουμε ότι ο πρώτος κύκλος αφορούσε επιδεικτικά έργα (demonstration projects), o δεύτερος κύκλος έργα εμπορικής κλίμακας (commercialization), ενώ ο 3 κύκλος (industrialization) δημιούργησε μια εντυπωσιακή δυναμική (33 GW), θεμελιώνοντας έναν νέο τομέα.

Για τα πλωτά αιολικά, καθώς η τεχνολογία βρίσκεται ακόμη σε στάδιο ωρίμανσης και δοκιμάζονται παράλληλα διάφορες εναλλακτικές, το ερώτημα που τίθεται συχνά είναι αν μπορεί να υπάρξει επιτάχυνση της ανάπτυξής τους, αξιοποιώντας την εμπειρία από τα fixed-bottom. Αξίζει να τονιστεί ότι η βρετανική κυβέρνηση, στο πλαίσιο της εθνικής στρατηγικής ενεργειακής ασφάλειας, έχει δεσμευτεί για 50 GW υπεράκτιων αιολικών έως το 2030, εκ των οποίων 5 GW αφορούν πλωτά έργα. Η Βρετανία εμφανίζει ήδη το μεγαλύτερο pipeline παγκοσμίως για πλωτά υπεράκτια, με 37 GW έργων να βρίσκονται σε διάφορα στάδια ωρίμανσης, διαμορφώνοντας έτσι ένα μερίδιο 20% στην διεθνή αγορά. 

3. Μέτρα επιτάχυνσης και διόρθωσης 

(i) Στην περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου, μια κατεύθυνση που υιοθετείται για τις νέες θαλάσσιες περιοχές είναι η διενέργεια πιο αναλυτικών μελετών από τον αρμόδιο εθνικό φορέα, με αυξημένο επίπεδο ακρίβειας και πιο εναρμονισμένο με τις προδιαγραφές της αγοράς. Στόχος είναι να περιοριστεί ο χρόνος μελετών που απαιτείται από τις εταιρείες (developers), και να υπάρξει μια ενιαία, ισχυρή βάση για τις περιβαλλοντικές παραμέτρους. 

(ii) Παράλληλα, συγκροτήθηκε ένα νέο ταμείο χρηματοδότησης, με αρχικό προϋπολογισμό 160 εκατ. λιρών, για την ανάπτυξη τόσο των λιμενικών υποδομών όσο και της εγχώριας βιομηχανίας παραγωγής ανεμογεννητριών. Αξίζει να σημειωθεί ότι τον Μάιο του 2022 ορίστηκε από τον Βρετανό Πρωθυπουργό ένα έμπειρο στέλεχος της αγοράς, με την ιδιότητα του «Offshore Wind Champion», προκειμένου να διευκολύνει το διάλογο όλων των εμπλεκόμενων μερών και τη σύγκλιση απόψεων. Το στέλεχος αυτό συντονίζει την αρμόδια Επιτροπή καθώς και το χρηματοδοτικό ταμείο που προαναφέρθηκε. 

(iii) Μία από τις πρώτες διαπιστώσεις της βρετανικής Επιτροπής υπεράκτιων αιολικών είναι ότι το μοντέλο που εφαρμόστηκε στη Σκωτία, η οποία φιλοξενεί σήμερα τα μεγαλύτερα υπεράκτια πάρκα στον κόσμο, ήταν μεν επιτυχές ως προς την προσέλκυση επενδύσεων, αλλά δεν ενθάρρυνε την ανάπτυξη της εθνικής βιομηχανίας. Αντιθέτως, βασίστηκε κατεξοχήν στην εισαγωγή εξοπλισμού, σε ανταγωνιστικές μεν τιμές αλλά με περιορισμένο αποτύπωμα στην τοπική οικονομία.  

Ειδικότερα, ενώ σε επίπεδο τεχνογνωσίας αναπτύχθηκαν σημαντικές δεξιότητες καινοτομίας και εξειδικευμένο προσωπικό με διεθνή εμβέλεια, στο πεδίο των υποδομών η ανάπτυξη υπήρξε εξαιρετικά περιορισμένη. Είναι αξιοσημείωτο ότι σε υπεράκτιο πάρκο της Σκωτίας, μόλις 10 μίλια από το Aberdeen, οι ανεμογεννήτριες μεταφέρονται για συντήρηση  στο Ρότερνταμ (σε μια απόσταση εκατοντάδων μιλίων), καθώς το Ηνωμένο Βασίλειο δεν διαθέτει κατάλληλες λιμενικές υποδομές. Η εξέλιξη αυτή, που συνεπάγεται υψηλό κόστος και χρονική καθυστέρηση, αποδοκιμάστηκε έντονο στο βρετανικό κοινοβούλιο και χαρακτηρίστηκε ως εθνική κατακραυγή (national disgrace). 

(iv) Σε πρόσφατη συνεδρίαση, ενόψει της ανάπτυξης των υπεράκτιων αιολικών στην Ουαλία, το πρόβλημα συνοψίστηκε ως εξής: “H επιδίωξη για μεγιστοποίηση εσόδων στο στάδιο των παραχωρήσεων των θαλάσσιων περιοχών και για ελαχιστοποίηση του κόστους στο στάδιο των δημοπρασιών, συρρίκνωσε τον ενδιάμεσο κρίκο, την βιομηχανική ανάπτυξη σε εθνικό επίπεδο, καθώς το μοναδικό ζητούμενο για τους επενδυτές είναι η ανταγωνιστικότητα των τιμών».  Στο πλαίσιο αυτό η κυβέρνηση της Ουαλίας, ενόψει της δημοπράτησης 4 GW πλωτών έργων, προσπαθεί να θέσει ως παράμετρο του θεσμικού πλαισίου τη δημιουργία τοπικής αξίας, όχι ως ένα τυπικό one/off κριτήριο με ανεπαρκή στόχευση, αλλά με υψηλότερες απαιτήσεις και σαφή αντανάκλαση στην κατακύρωση των έργων. Ωστόσο, η διαφαινόμενη απάντηση της βρετανικής κυβέρνησης είναι ότι η προσέγγιση αυτή αντιβαίνει σε κανόνες του Διεθνούς Οργανισμού Εμπορίου.  

(v) Κομβική παράμετρο αποτελεί επίσης η ανάπτυξη των δικτύων. Είναι αποκαλυπτικό ότι υπεράκτια πάρκα στη Βρετανία, έτοιμα για το κατασκευαστικό στάδιο, λαμβάνουν όρους σύνδεσης όχι στην παράκτια περιοχή αλλά κοντά σε διεθνείς διασυνδέσεις (με τη Γαλλία ή την Ιρλανδία). Ο διαχειριστής Συστήματος ξεκίνησε πλέον να εκπονεί ένα ολιστικό σχέδιο ανάπτυξης, ώστε να αποτυπώσει συνολικά φορείς ενέργειας (energy carriers), όπως το υδρογόνο, αλλά και τον πράσινο μετασχηματισμό των λιμένων.  Ωστόσο, αν και η ανάγκη συντονισμού είναι προφανής, το πεδίο αρμοδιοτήτων της αρμόδιας ρυθμιστικής αρχής δεν έχει ακόμη επεκταθεί στα νέα αντικείμενα της πράσινης μετάβασης, ώστε να μπορεί να εγκρίνει έναν ολιστικό σχεδιασμό.        

4. Η προοπτική ενός υβριδικού μοντέλου δημοπρασιών   

Η Ισπανία καθόρισε τον Φεβρουάριο του 2023 θαλάσσιες ζώνες για την ανάπτυξη υπεράκτιων αιολικών, με στόχο την εγκατάσταση 3 GW έως το 2030. Ο θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός προσδιορίζει 18 μπλοκ σε 4 περιοχές, και έχει περιορίσει κατά 40% την έκταση που προέβλεπε το προκαταρκτικό σχέδιο. Ο κυβερνητικός στόχος ήταν η διεξαγωγή δημοπρασίας εντός του 2023 αλλά δείχνει πλέον να απομακρύνεται, αντανακλώντας καθυστερήσεις στο ρυθμιστικό πλαίσιο αλλά και τις πολιτικές εξελίξεις. Προκειμένου να μην εκτροχιαστούν οι εθνικοί στόχοι του 2030, φορείς της αγοράς έχουν προτείνει ένα υβριδικό μοντέλο δημοπρασίας, ώστε να απονεμηθούν ταυτόχρονα οι θαλάσσιες περιοχές ανάπτυξης, οι συμβάσεις διαφορών για τη λειτουργική ενίσχυση (CfDs), καθώς και οι όροι σύνδεσης των έργων.

H Πορτογαλία εμφανίζει επίσης φιλόδοξη και συγκροτημένη στρατηγική, εστιάζοντας πλέον στο ρυθμιστικό πλαίσιο. Έχει θέσει ως στόχο τα 10 GW υπεράκτιων αιολικών έως το 2030 και ολοκληρώνει φέτος τον σχεδιασμό των δημοπρασιών. Ένα πιλοτικό πάρκο 25 MW είναι ήδη σε λειτουργία, ενώ η ευρύτερη περιοχή θα χρησιμοποιηθεί ως δοκιμαστικό πεδίο για την ανάπτυξη πλωτών πάρκων έως 500 MW. Για την ανάπτυξη της εφοδιαστικής αλυσίδας έχει δρομολογηθεί η αναβάθμιση δύο κρίσιμων λιμανιών. 

5. Ιρλανδία - Επιτυχής Δημοπρασία με προσαρμογή πληθωρισμού

Η Ιρλανδία, που διαθέτει ένα πιλοτικό υπεράκτιο αιολικό 25 MW, έχει θέσει ως στόχο την εγκατάσταση 5 GW έως το 2030 και επιπρόσθετα, την ανάπτυξη 2 GW πλωτών αιολικών. Τον Μάιο του 2023, διεξήγαγε την πρώτη δημοπρασία για offshore wind, προσελκύοντας ισχυρό επενδυτικό ενδιαφέρον, με τις προσφορές που κατατέθηκαν να υπερβαίνουν τα 4.1 GW. Κατακυρώθηκαν 4 έργα συνολικής δυναμικότητας 3 GW με μέση τιμή στήριξης τα € 86 / MWh, ένα επίπεδο σημαντικά χαμηλότερο από το πλαφόν των € 150 /MWh της δημοπρασίας. Οι συμβάσεις είναι 20ετούς διάρκειας και τα έργα θα πρέπει να έχουν τεθεί σε λειτουργία έως το 2032, με κάποια από αυτά να αναμένονται νωρίτερα (έως το 2028). 

Σε ένα κείμενο 140 σελίδων, εντυπωσιακά εύληπτο, αποτυπώνονται οι όροι του διαγωνισμού, μεταξύ των οποίων είναι και η υποβολή στοιχείων μετά την δημοπρασία για το IRR των έργων, το σχέδιο δράσης για την υλοποίηση των έργων με επιμέρους ορόσημα, αλλά και τις ενέργειες των παραγωγών για την ανάπτυξη εφοδιαστικής αλυσίδας με ανταγωνιστικούς όρους και ελαχιστοποίηση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος σε όλα τα στάδια.

Ειδικότερα, δύο παράμετροι του ρυθμιστικού πλαισίου χαρακτηρίστηκαν κρίσιμες για την επιτυχία των δημοπρασιών. (i) Τα λειτουργικά κόστη και κόστη συντήρησης θα προσαρμόζονται στις διακυμάνσεις του πληθωρισμού, (ii) θα εφαρμοστεί αποζημίωση για τις περικοπές στην παραγωγή που θα προκύπτουν λόγω συμφόρησης των δικτύων. Προβλέπονται επίσης αντισταθμιστικά μέτρα στις τοπικές κοινότητες ( 24 εκατ. ευρώ ανά έτος). 

Ακολουθώντας μια ολιστική προσέγγιση, η Ιρλανδία θα ανακοινώσει το 2024 τη βιομηχανική στρατηγική για την ανάπτυξη των υπεράκτιων αιολικών, με έμφαση στην αναβάθμιση λιμένων και άλλων υποδομών, αλλά και τη δημιουργία ζήτησης για την ενέργεια των υπεράκτιων (όπως η παραγωγή πράσινου υδρογόνου).

6. Σαφήνεια στόχων 

Σε αντίθεση με άλλες χώρες, η Γαλλία έχει υιοθετήσει μια στρατηγική με ορόσημα και εν γένει περισσότερη σαφήνεια ως προς την εξέλιξη των στόχων. Έχει ανακοινώσει 18 GW έως το 2035 και 40 GW έως το 2050, κατανεμημένα σε 50 αιολικά πάρκα. Για την επίτευξη αυτών των στόχων, θα δημοπρατεί 2 GW από το 2025 και εφεξής, έναντι 1 GW, κατά μέσο όρο, στο παρόν στάδιο. Επιπρόσθετα, κατά το τρέχον έτος η γαλλική κυβέρνηση αναθεωρεί τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό, ώστε να καθορίζει με περισσότερη ακρίβεια τις ζώνες ανάπτυξης των έργων. 

Σημειώνεται ότι η Γαλλία έχει ήδη θέσει σε λειτουργία ένα υπεράκτιο πάρκο 480 MW, και έχει ξεκινήσει διαγωνισμούς για δύο πάρκα σταθερής βάσης, συνολικής ισχύος 2.5 GW. Συνολικά, έχει προσδιορίσει δημοπρασίες για 5.2 GW υπεράκτιων αιολικών, εκ των οποίων τα 750 MW αφορούν πλωτά έργα.

7. Κρίσιμη η αναβάθμιση λιμένων 

Η Επιτροπή που έχει συγκροτηθεί για τα πλωτά υπεράκτια αιολικά στη Βρετανία, εντοπίζοντας ένα δυναμικό άνω των 20 GW για την Ουαλία και την Κελτική θάλασσα, κατέληξε τον Μάρτιο ότι 11 λιμάνια πρέπει να μετασχηματιστούν το συντομότερο δυνατό, ώστε να επιτευχθούν οι εθνικοί στόχοι (5 GW έως το 2030). Το κόστος αυτό υπερβαίνει τα 5 δις σε αρχικό στάδιο, ενώ απαιτείται επενδυτική ορατότητα άνω των 30 ετών από τους διαχειριστές των λιμένων.

8. Μηδενική επιδότηση

Στη Βόρεια Ευρώπη, είναι αξιοσημείωτη η τάση να κατακυρώνονται οι διαγωνισμοί σε έργα σταθερής βάσης που ζητούν μηδενική στήριξη λειτουργικής ενίσχυσης.  Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το πάρκο 1 GW στην Δανία που κατακυρώθηκε στην RWE τον Δεκέμβριο του 2021 καθώς και δύο έργα στην Γερμανία (658 MW στη Βόρεια θάλασσα και 300 MW στη Βαλτική). Στην τελευταία δημοπρασία που διεξήχθη στην Γερμανία τον Σεπτέμβριο του 2022, ένα πάρκο 980 MW απονεμήθηκε επίσης στην RWE με μηδενική επιδότηση. Η τάση αυτή αντανακλά την υποχώρηση του κόστους λόγω ωρίμανσης της τεχνολογίας αλλά και τις προβλέψεις για την εξέλιξη των τιμών της ηλεκτρικής ενέργειας όταν τα πάρκα τεθούν σε λειτουργία.

Συμπερασματικά, η εξειδίκευση του θεσμικού πλαισίου, η επιτάχυνση σταδίων ανάπτυξης με βάση το feedback της αγοράς, η ωρίμανση των τεχνολογιών (όπως η τυποποίηση των πλωτών δομών), οι οικονομίες κλίμακας, η ολιστική ανάπτυξη των δικτύων και ο σχεδιασμός μιας ολόκληρης εφοδιαστικής αλυσίδας, αποτελούν σημαντικές προκλήσεις για την ανάπτυξη των υπεράκτιων αιολικών. 

Εξίσου κρίσιμες παράμετροι είναι η αξιόπιστη ενημέρωση των πολιτών και ο ουσιαστικός διάλογος με τις τοπικές κοινωνίες. Είναι ενδεικτικό ότι στην Ιταλία ο Πρόεδρος του συνδέσμου υπεράκτιων αιολικών, που συγκροτήθηκε τον Μάιο,  είναι ο πρώην πρόεδρος της ιταλικής ορνιθολογικής εταιρείας, προσδίδοντας μια ισχυρή περιβαλλοντική διάσταση στις θέσεις του συνδέσμου.    

Η ελληνική κυβέρνηση έχει ήδη ανακοινώσει μια συγκροτημένη στρατηγική, που μπορεί να καταστήσει εφικτή την έναρξη υλοποίησης έργων πριν το 2030. Η δυναμική αυτή θα συμβάλλει καταλυτικά στην επίτευξη των φιλόδοξων κλιματικών μας στόχων και θα προσελκύσει επενδύσεις που θα επανακαθορίσουν την οικονομία αλλά και τη γεωπολιτική θέση της χώρας μας. Παράλληλα, θα προσδώσει υψηλή τεχνογνωσία, δημιουργώντας ποιοτικές θέσεις εργασίας, δίνοντας ώθηση στην τοπική ανάπτυξη, από τα ναυπηγεία και την παραγωγή εξοπλισμού έως το δίκτυο υποδομών. Μεταξύ των κρίσιμων χρηματοδοτικών εργαλείων, θα πρέπει να τονίσουμε την δράση Produce E-Green του Ταμείου Ανάκαμψης αλλά και το Ταμείο Απανθρακοποίησης Νησιών.

Καθώς πλησιάζει η 15^η Ιουνίου, η παγκόσμια ημέρα αιολικής ενέργειας, αξίζει να αναφερθεί ένα συναφές απόφθεγμα, που περιγράφει ίσως και την στρατηγική που απαιτεί ο τομέας των υπεράκτιων αιολικών διεθνώς:  « Ο απαισιόδοξος διαμαρτύρεται για τον άνεμο, ο αισιόδοξος περιμένει να αλλάξει, και ο ρεαλιστής ρυθμίζει τα πανιά». Αυτή ακριβώς η ρύθμιση απαιτεί μια δυναμική, συλλογική και καλά συντονισμένη προσπάθεια, τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 

Η Νεκταρία Καρακατσάνη είναι μαθηματικός με εξειδίκευση στα οικονομικά της ενέργειας. Το κείμενο εκφράζει προσωπικές σκέψεις.