Η Γεωπολιτική της Ενέργειας και του Περιβάλλοντος ως εργαλεία Εθνικής Ισχύος: Δύο Παραδείγματα

Τα τελευταία έτη, με ιδιαίτερη έμφαση την περίοδο μετά τη ΄β ρωσική εισβολή της Ουκρανίας, γίνεται πολύ συχνά λόγος στο δημόσιο διάλογο για την εργαλειοποίηση της ενέργειας ως πολλαπλασιαστικό παράγοντα της εθνικής ισχύος. Χωρίς τη δυνατότητα της Ρωσίας να ανακατευθύνει το σύνολο σχεδόν των πετρελαϊκών της εξαγωγών από την Ευρώπη στην Ασία η ρωσική οικονομία θα είχε καταρρεύσει υπό το βάρος των δυτικών κυρώσεων και δεν θα μπορούσε να υποστηρίξει την πολεμική κινητοποίηση της χώρας σε έναν πόλεμο φθοράς ανάλογο της οποίας έχει «εμφανιστεί» στη διεθνή πολιτική από τον πόλεμο της Κορέας. 

Αυτό είναι σαφές κατά την προεδρία Biden όταν τέθηκαν σε εφαρμογή από τις ΗΠΑ και την ΕΕ μια σειρά χιλιάδων – κυριολεκτικά χιλιάδων- κυρώσεων κατά της ρωσικής οικονομίας από την επιβολή μποϋκοτάζ στις ρωσικές εξαγωγές αργού πετρελαίου και πετρελαϊκών προϊόντων έως την απόπειρα επιβολής πλαφόν στις εν λόγω εξαγωγές ακόμη και όταν αυτές θα κατέληγαν σε ουδέτερα κράτη. Από την άνευ προηγούμενου προληπτική κινητοποίηση των στρατηγικών αποθεμάτων πετρελαίου του ΙΕΑ (International Energy Agency) και την απαγόρευση της μετεξαγωγής ρωσικού ΥΦΑ από ευρωπαϊκά λιμάνια έως την πιο πρόσφατη συζήτηση για την πλήρη απαγόρευσης των εξαγωγών ρωσικού αερίου στην ΕΕ έως το 2027 η ενέργεια βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του οικονομικού πολέμου της Δύσης κατά του ρωσικού αναθεωρητισμού.

Ωστόσο ο ερχομός της δεύτερης προεδρίας Trump έδωσε ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στη γεωπολιτική «μόχλευση» των ενεργειακών αγορών από τις μεγάλες δυνάμεις του πλανήτη. Ποτέ άλλοτε μετά το 1973 δεν δίνεται τόση μεγάλη έμφαση από έναν Αμερικανό Πρόεδρο στους ενεργειακούς μοχλούς πολλαπλασιασμού της κρατικής ισχύος (energy statecraft), με τη διαφορά ότι ο Nixon το 1973 μιλούσε για την ανάκτηση της «ενεργειακής ανεξαρτησίας» των ΗΠΑ από τον ΟΠΕΚ, ενώ το 2025 ο Trump μιλά και λειτουργεί με γνώμονα την επιδίωξη της «ενεργειακή κυριαρχίας» των ΗΠΑ ως της μεγαλύτερης παραγωγού υδρογονανθράκων στον πλανήτη ήδη από το 2014. Οι ΗΠΑ, περισσότερο παρά ποτέ, θα «μετρούν» πλέον τους συμμάχους τους, ανάλογα με την ειδική τους βαρύτητα σε ένα παγκοσμιοποιημένο ενεργειακό σύστημα που επιδιώκουν -εις μάτην- να ηγεμονεύσουν. 

Παράδειγμα Πρώτο: Η Chevron στο Νότιο Κρητικό Πέλαγος

Για την Ελλάδα η απάντηση σε αυτήν την πρόκληση είναι κεφαλαιώδους σημασίας με δεδομένη αφενός την τεράστια εγχώρια δυναμική παραγωγής απανθρακοποιημένου ηλεκτρισμού και Η2 και αφετέρου την ισόρροπη επιδίωξη για την ανάπτυξη των εγχώριων δυνητικών αποθεμάτων υδρογονανθράκων έως το 2030. Το γεωπολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο η χώρα μας καλείται να αξιοποιήσει τα δικά ενεργειακά πλεονεκτήματα καθίσταται ασφυκτικό από τη συστηματική προσπάθεια της Τουρκίας να μας στερήσει το ζωτικό θαλάσσιο γεωπολιτικό χώρο από τον οποίο η Ελλάδα αναπνέει στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο εκμεταλλευόμενη μια δεκαετία μνημονιακής αδράνειας στο πεδίο των αμυντικών μας εξοπλισμών που ουσιαστικά εξόπλισε την τουρκική καταναγκαστική διπλωματία των σεισμογραφικών πλοίων του Αυγούστου 2020 και των κανονιοφόρων του Ιουλίου του 2024. 

Η στρατηγική της «Μαβί Βατάν» αυτό ακριβώς επιδιώκει. Θέλει να εγκλωβίσει την Ελλάδα στα χωρικά της ύδατα, να την εμποδίσει να εκμεταλλευθεί το υπεράκτιο αιολικό της δυναμικό, να εγκλωβίσει τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου σε ένα δυστοπικό ενεργειακό μέλλον υψηλού κόστους και ενεργειακής απομόνωσης, να αποκόψει την Ελλάδα από το ρόλο του ενεργειακού κόμβου της ΕΕ και ζωτικού τμήματος του IMEC, ρόλου που προφανώς προϋποθέτει την φυσική διασυνδεσιμότητά της με τις χώρες της Μέσης Ανατολής (Σαουδική Αραβία),  της Βόρειας Αφρικής (Αίγυπτος) και της Ανατολικής Μεσογείου (Κύπρος, Ισραήλ).

Μέσα από το παράνομο μνημόνιο Άγκυρας-Τρίπολης η Τουρκία μεταξύ άλλων επιδιώκει να εμφανισθεί ως «προστάτης» των «δικαιωμάτων» του καθεστώτος της Τρίπολης που η ίδια διέσωσε στρατιωτικά το 2019-2020 όπως λίγο πολύ εμφανίζεται να κάνει με το καθεστώς ανδρεικέλων του Ψευδοκράτους στην Κύπρο (ή θα ήθελε -και δεν πρέπει να της επιτραπεί- να κάνει με τον Αλ-Σάρα στη Συρία). Σε αντίθεση με τα κατεχόμενα ωστόσο που η Άγκυρα ποδηγετεί, η προληπτική γεωπολιτική μόχλευση των εξερευνήσεων υδρογονανθράκων που η χώρα μας εφάρμοσε στο Νότιο Κρητικό Πέλαγος, όπως πρέπει να ονομάζεται η θαλάσσια έκταση νοτίως της Κρήτης μετά το 2019, φαίνεται να αποτρέπει την επιβολή περαιτέρω επικίνδυνων τετελεσμένων σε συμμαχία με δύο κατεξοχήν “συνομιλητές” και «εφαρμοστές» του Τραμπικού δόγματος της “ενεργειακής κυριαρχίας”, την Exxon και τη Chevron. Η αποτροπή αυτή δεν προέκυψε ούτε τυχαία ούτε αυτόματα επειδή η συγκεκριμένη περιοχή οριοθετήθηκε ως θαλάσσια ζώνη διεκδίκησης μιας μελλοντικής ΑΟΖ με το νόμο 4001/2011. Οι νομικοί μας τίτλοι στο Νότιο Κρητικό είναι τίτλοι διεκδίκησης οριοθέτησης και όχι τελικής οριοθέτησης όπως ισχύει στην περίπτωση της μερικής συμφωνίας ΑΟΖ του 2020 με την Αίγυπτο.

Η αποτροπή αυτή δεν προέκυψε επειδή έγιναν σεισμογραφικά το 2012 ή επειδή οριοθετήθηκαν θαλασσοτεμάχια το 2014. Όλα αυτά ήταν πολύ σημαντικά γιατί εκκίνησαν τη διαδικασία αλλά ποιος πραγματικά πιστεύει ότι η ανακοίνωση της κυβέρνησης Ντιμπέϊμπα τον Μάρτιο του 2025 με την οποία σεβάστηκε τα όρια των θαλασσοτεμαχίων που το 2019 εκχωρήθηκαν στην Exxon έγινε επειδή ξαφνικά θυμήθηκε το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας; 

Έγινε επειδή η περιοχή εκχωρήθηκε στην Exxon και επειδή τον Οκτώβριο του  2022 παρά το πείσμα πολλών που δεν ήθελαν να γίνει τίποτε και εντός Ελλάδας, ο πρωθυπουργός της χώρας προσωπικά αποφάσισε η Exxon να προχωρήσει σε σεισμογραφικές έρευνες αποκλειστικού χαρακτήρα που ξεκλείδωσαν το ενδιαφέρον της διεθνούς πετρελαϊκής βιομηχανίας για την περιοχή και ενάσκησε δια της αμερικανικής πετρελαϊκής εταιρίας τα κυριαρχικά μας δικαιώματα τον Οκτώβριο του 2022 και ξανά τον Μάρτιο του 2023. 

Εάν αντί της Exxon υπήρχε κάποια άλλη εταιρία άλλης χώρας πόσο πιθανό θα ήταν ο Ντιμπέϊμπα να σεβαστεί τα όρια που του θέσαμε βάσει του διεθνούς δικαίου? Η διαφαινόμενη εμπλοκή της Chevron ολοκληρώνει από γεωπολιτική άποψη αυτήν την αποτροπή έναντι των συμμάχων της Άγκυρας στη Λιβύη και θέτουν τη χώρα μας σε πλεονεκτική θέση έναντι της Λιβύης για μια μελλοντική διαπραγμάτευση οριοθέτησης όταν προκύψει στη Τρίπολη μια πραγματική κυβέρνηση εθνικής ενότητας που θα νομιμοποιείται να κάνει μια τέτοια διαπραγμάτευση. 

Χάρτης 1: Οι περιοχές του πρόσφατου γύρου αδειοδοτήσεων εξερεύνησης και παραγωγής Υ/Α 
 

Παράδειγμα Δεύτερο: Ο Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός

Μια άλλη, συχνά υποτιμημένη, παράμετρος μόχλευσης της εθνικής ισχύος σχετίζεται με την κατάλληλη μόχλευση της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής και θαλάσσιας χωροταξικής στρατηγικής. Η ανακοίνωση στις 16 Απριλίου 2025 του αρχικού πλαισίου οριοθέτησης του Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού αποτελεί, εφόσον αξιοποιηθεί και εξειδικευθεί σωστά, ένα γεωπολιτικό «πολυεργαλείο» αποτύπωσης των εθνικών μας δικαιωμάτων και επιδιώξεων βάσει του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας και της ειδικότερα της UNCLOS. 

Ο ΘΧΣ θα οριοθετήσει τις ποικίλες και συχνά αντιθετικές οικονομικές δραστηριότητες που πρέπει να εξειδικευθούν χωρικά σε αρμονία με την ανάγκη προστασίας του περιβάλλοντος και των θαλασσίων μεταφορών. Αποτελεί παράλληλα ορόσημο «καταγραφής» αυτονόητων δικαιωμάτων και πανευρωπαϊκής τους νομιμοποίησης, δεδομένου ότι ο ΘΧΣ λαμβάνει χώρα ως απόρροια ευρωπαϊκής οδηγίας (2014/89/Ε.Ε.) προς εξυπηρέτηση πληθώρας κορυφαίων κοινοτικών στρατηγικών από την κυκλική και τη γαλάζια οικονομία έως την πράσινη συμφωνία και την προώθηση της ενεργειακής και ψηφιακής διασυνδεσιμότητας.

Ο χάρτης του ΘΧΣ αποτελεί παρακαταθήκη από την οποία δεν μπορούν με ευκολία να παρεκκλίνουν ουσιωδώς μελλοντικές ελληνικές κυβερνήσεις κατά την προάσπιση των κυριαρχικών μας δικαιωμάτων και τη διαπραγμάτευση της μοναδικής ελληνοτουρκικής διαφοράς που αφορά την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ εκεί όπου αυτό είναι δυνατόν, όπως έχει καθοριστεί ήδη από το σχετικό Πρωτόκολλο της Βέρνης το 1976. Και αυτή ίσως είναι η γεωπολιτικώς ουσιώδης συνεισφορά του ΘΧΣ, καθώς ξεκαθαρίζει ότι δεν υπάρχει κανένα απολύτως περιθώριο περί συζήτησης οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας με την Τουρκία σε ό,τι αφορά αρχικά την περιφερειακή ενότητα της Σάμου και το μεγαλύτερο μέρος της περιφερειακής ενότητας Δωδεκανήσων, όπου τα χωρικά μας ύδατα, έστω και στην αυτοπεριορισμένη έκταση των 6 ναυτικών μιλίων, συμπίπτουν απολύτως με την ελληνική υφαλοκρηπίδα έναντι των τουρκικών ακτών, βάσει και των σχετικών Ιταλοτουρκικών συμφωνιών του 1932 που η χώρα μας κληρονόμησε το 1947.

Χάρτης 2: Ο Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός
 

Ποια ελληνική κυβέρνηση θα μπορούσε ποτέ να αποδεχθεί οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας που δεν θα ταυτίζεται με τα χωρικά μας ύδατα στις συγκεκριμένες περιοχές; Κάτι ανάλογο ισχύει και στην περίπτωση του Βορειοανατολικού Αιγαίου, με την εξαίρεση των θαλασσίων ζωνών που παρεμβάλλονται μεταξύ Εβρου – Σαμοθράκης – Λήμνου – Λέσβου – Χίου – Σάμου. Αλλά στη συγκεκριμένη περίπτωση των παρεμβαλλόμενων υδάτων η Συνθήκη της Λωζάννης είναι σαφής, καθώς ορίζει πως οτιδήποτε βρίσκεται δυτικά των 3 ναυτικών μιλίων από τις μικρασιατικές ακτές, αυτό ανήκει στην Ελλάδα.

Εν τη απουσία οριοθέτησης με την Τουρκία, τα όρια των 3 ναυτικών μιλίων αποτελούν τα de facto όρια της ελληνικής υφαλοκρηπίδας στο Βορειοανατολικό Αιγαίο, ισχύει δηλαδή ό,τι ισχύει και έχει αποτυπωθεί σε χάρτη για το Νότιο Κρητικό Πέλαγος από τον νόμο 4001/2011, όταν και η Ελλάδα άρχισε να ασκεί μετά το 2012 τα κυριαρχικά της δικαιώματα μέσα από το πρόγραμμα σεισμογραφικών ερευνών της PGS (νυν TGS) και όπως ασκούσε ανάλογα δικαιώματα έως το moratorium του Νταβός το 1987 που άφησε ανεκμετάλλευτο το κοίτασμα «Μπάμπουρας» ανατολικά της Θάσου. Ποια ελληνική κυβέρνηση μπορεί πλέον να εγκαταλείψει αυτά τα όρια στο Βορειοανατολικό Αιγαίο;

Η μόνη περίπτωση θα ήταν ένα συνυποσχετικό προσφυγής στη Χάγη που η Τουρκία αρνείται να συζητήσει από το 1976. Κατά την άποψή μας πολύ καλά κάνει και το αρνείται, γιατί ξέρει εκ των προτέρων ότι τα νομικά της επιχειρήματα είναι έωλα. Η τουρκική θεωρία που πρωτοαποτυπώθηκε τον Νοέμβριο του 1973, η οποία ισχυρίζεται ότι τα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίο επικάθονται της τουρκικής υφαλοκρηπίδα που φθάνει στον 25ο μεσημβρινό, δεν αφήνει κανένα περιθώριο ουσιαστικής συζήτησης. Ο χάρτης του ΘΧΣ αποτυπώνει το αυτονόητο, ότι οι τουρκικές νομικές θέσεις είναι εξαιρετικά αδύναμες. Για να τις ενισχύει μετά τα Ιμια η Αγκυρα έχει εφεύρει τη θεωρία των «Γκρίζων Ζωνών» ακόμη και επί κατοικημένων νησιωτικών εδαφών μας, με το επιχείρημα ότι τα εδάφη αυτά δεν ονοματίζονται ξεχωριστά στις συνθήκες με τις οποίες οι εν λόγω περιοχές απελευθερώθηκαν από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Εδώ ίσως είναι και η σημαντικότερη προσφορά του ΘΧΣ και ειδικότερα δύο δραστηριοτήτων που αναφέρονται ονομαστικά σε αυτόν και σχετίζονται με την άσκηση κυριαρχίας επί πολλαπλών από αυτά τα νησιωτικά εδάφη που αμφισβητεί η Τουρκία είτε μέσω της ανάπτυξης γύρω από αυτά μελλοντικών υπεράκτιων αιολικών πάρκων και της ηλεκτρικής τους διασύνδεσης με την ηπειρωτική Ελλάδα, είτε μέσα από την οριοθέτηση θαλασσίων πάρκων οικολογικής προστασίας, όπως ανακοινώθηκαν τον Απρίλιο του 2024 στο πλαίσιο του Our Oceans Conference. Στο πλαίσιο αυτό τα Θαλάσσια Πάρκα, τα Υπεράκτια Αιολικά Πάρκα και οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου με το ΕΣΜΗΕ καθίστανται τόσο ζωτικής όσο και αυτονόητης σημασίας για την πραγματική αξιοποίηση των ευκαιριών που δίνει ο ΘΧΣ στην ενάσκηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων στο πολιτιστικό και πολιτικό-οικονομικό πνεύμονα του Ελληνισμού, δηλαδή το Ελληνικό Αρχιπέλαγος.

Μια επίσης πολύ σημαντική συνεισφορά του χάρτη του ΘΧΣ είναι ότι αναγνωρίζει πλήρη επήρεια στο σύμπλεγμα της Μεγίστης, κατά τρόπο που διασφαλίζει την επαφή με την κυπριακή ΑΟΖ. Παράλληλα αποτυπώνει οπτικά τα δυνητικά όρια ενός συμβιβασμού με την Αίγυπτο –βάσει των συμφωνηθέντων του 2020– γύρω από την τελική έκταση της ελλαδικής ΑΟΖ στη συγκεκριμένη περιοχή. Ενός συμβιβασμού που προπάντων θα σέβεται τη συνέχεια –έστω και τυχόν μειωμένη– της επαφής μεταξύ της κυπριακής και της μελλοντικής ελλαδικής ΑΟΖ. Παράλληλα «ενθαρρύνει» την τελική οριοθέτηση του δυτικού άκρου της ελλαδοαιγυπτιακής ΑΟΖ στο Νότιο Κρητικό, όπου οι απόψεις των δύο κρατών είναι σχεδόν ταυτόσημες μετά και τις σχετικές τοποθετήσεις της Αιγύπτου (διάταγμα 595/2022).

__________

Ο Δρ. Θεόδωρος Τσακίρης είναι Καθηγητής Γεωπολιτικής & Ενεργειακής Στρατηγικής Πανεπιστημίου Λευκωσίας.

Το άρθρο περιλαμβάνεται στον υπό έκδοση τόμο GREEK ENERGY 2025 που ετοιμάζει για 14^η χρονιά η ομάδα του energypress και θα κυκλοφορήσει τον Ιούνιο.