Η επόμενη ημέρα του κλάδου ενεργειακής αξιοποίησης βιομάζας

Λαμβάνοντας υπόψη, αφενός μεν την τρέχουσα πανδημία Covid-19 και την επιτακτική ανάγκη κυβερνήσεων και κοινωνιών να αντιμετωπίσουν τις κοινωνικοοικονομικές συνέπειές της, αφετέρου δε την επόμενη μέρα όπως αυτή σκιαγραφείται μέσω της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας “Green Deal”, η οποία στοχεύει η Ευρώπη να γίνει η πρώτη κλιματικά ουδέτερη ήπειρος μέχρι το 2050, ο ρόλος της βιώσιμης χρήσης Βιομάζας στις εφαρμογές Βιοενέργειας και Βιοοικονομίας δεν θα μπορούσε να ήταν πιο επίκαιρος και κρίσιμος.

Η ενέργεια που προέρχεται από τη Βιομάζα παρουσιάζει ένα πλήθος πλεονεκτημάτων σε περιφερειακό, εθνικό και διεθνές επίπεδο. Η Βιοενέργεια είναι βιώσιμη σε οικονομικούς, κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς όρους. Ενισχύει την αγροτική ανάπτυξη, δημιουργεί σταθερές και μακροπρόθεσμες θέσεις εργασίας σε όλη την εφοδιαστική αλυσίδα, αντιμετωπίζει το οξύ περιβαλλοντικό πρόβλημα της διαχείρισης οργανικών αποβλήτων.

Πιο συγκεκριμένα, η Βιοενέργεια συμβάλλει θετικά στους ακόλουθους τομείς:

Εκπλήρωση κριτηρίων βιωσιμότητας. Με την κατάρτιση των Οδηγιών της Ε.Ε. για την Ανανεώσιμη Ενέργεια (Renewable Energy Directives - RED και RED II), ισχύουν πλέον κριτήρια βιωσιμότητας για όλους τους τύπους βιοενέργειας, καθιστώντας την ως τη μόνη μορφή ενέργειας με εγγύηση αειφόρου τροφοδοσίας, ανεξάρτητα από την γεωγραφική προέλευση των υλών.

Αειφόρος δασική διαχείριση. Η ανάκτηση της δασικής βιομάζας όχι μόνο είναι ανώδυνη για τις δασικές περιοχές, όταν εφαρμόζεται με κανόνες ορθών πρακτικών και αειφορίας, αλλά επιπλέον ευνοεί την περαιτέρω ανάπτυξη των δασών. Ταυτόχρονα, η διαχείριση των υπολειμμάτων δασικής βιομάζας αντιμετωπίζει κινδύνους εξάπλωσης πυρκαγιών, ενισχύει την προστασία της βιοποικιλότητας, συντηρεί την ποιότητα του εδάφους και διατηρεί το απόθεμα άνθρακα μέσα στο δάσος.

Κατάργηση ανοικτών εστιών καύσης (π.χ. κατά την περίοδο κλαδεμάτων και συγκομιδής στους αγρούς) και περιορισμός απόρριψης οργανικών λυμάτων και παραπροϊόντων (π.χ. σε τυροκομεία, ελαιουργεία, οινοποιεία) σε ευαίσθητα οικοσυστήματα, συμβάλλοντας κατ’αυτόν τον τρόπο στην προστασία της φύσης, των εδαφών και του υδροφόρου ορίζοντα.

Υποστήριξη της ενεργειακής αυτονομίας της χώρας και συνεπακόλουθη βελτίωση του εμπορικού ισοζυγίου μέσω της μείωσης εισαγωγών ορυκτών καυσίμων.

Ενδυνάμωση της περιφερειακής ανάπτυξης μέσω της υλοποίησης νέων επενδύσεων προστιθέμενης αξίας στις αγροτικές κυρίως περιοχές, ειδικότερα σε εκείνες με χαμηλότερους δείκτες απασχόλησης, περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες και ζητήματα ενεργειακής φτώχειας.

Κινητοποίηση των χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων των μικρομεσαίων επιχειρήσεων (ΜΜΕ) και υποστήριξη της τοπικής βιομηχανίας. Η Βιοενέργεια προσφέρει ένα εξαιρετικό εναλλακτικό πεδίο δραστηριότητας για αγροτικούς και δασικούς συνεταιρισμούς και ενεργειακές κοινότητες, επιτρέποντας την συμμετοχή τους σε νέες επενδύσεις.

Προμήθεια θέρμανσης και ψύξης σε ανταγωνιστικές τιμές, τόσο για οικιακούς όσο και για βιομηχανικούς καταναλωτές, μέσω της ίδρυσης μονάδων συμπαραγωγής ηλεκτρισμού – θερμότητας (ΣΗΘ) που χρησιμοποιούν βιομάζα ως βασικό ή αποκλειστικό καύσιμο και της κατασκευής και ανάπτυξης συνεργαζόμενων δικτύων τηλεθέρμανσης και τηλεψύξης.

Αποκεντρωμένη και ευέλικτη παραγωγή και διαθεσιμότητα ενέργειας. Οι μονάδες ηλεκτροπαραγωγής από βιομάζα αποτελούν μονάδες βάσης, σταθερής διαθεσιμότητας, οπότε η λειτουργία τους στηρίζει τα δίκτυα και ενέχει ελάχιστες απώλειες. Η Βιοενέργεια προσαρμόζεται ιδιαίτερα αποτελεσματικά στην εποχική εξισορρόπηση και τη σταθερότητα του ηλεκτρικού συστήματος, αντισταθμίζοντας τη διακοπτόμενη λειτουργία των αιολικών και φωτοβολταϊκών σταθμών.

Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ Ε.Ε.

Σύμφωνα με τα πρόσφατα επίσημα στοιχεία της Eurostat και του Ευρωπαϊκού Συνδέσμου Βιοενέργειας “Bioenergy Europe”, η ενέργεια που προέρχεται από Βιομάζα κερδίζει συνεχώς έδαφος όσον αφορά στην συνεισφορά της στο ενεργειακό μίγμα των χωρών της Ε.Ε. Η συνολική αξία του κλάδου Βιοενέργειας στην Ε.Ε. έχει καταγραφεί στα 60,6 δις € το 2017.

• Θέσεις Εργασίας. Σε όλη την Ε.Ε. η Βιοενέργεια προσφέρει σχεδόν όσες θέσεις εργασίας προσφέρουν συνεκτιμώμενες οι υπόλοιπες μορφές ανανεώσιμης ενέργειας, ξεπερνώντας τις 700.000 θέσεις μόνιμης και μακροπρόθεσμης απασχόλησης σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο.

• Η Βιοενέργεια είναι σήμερα η βασική ΑΠΕ στην Ε.Ε. Η Βιοενέργεια αντιπροσωπεύει σχεδόν το 60% της ακαθάριστης τελικής κατανάλωσης ενέργειας συνυπολογίζοντας όλους τους ενεργειακούς τομείς (ηλεκτροπαραγωγή, θερμότητα/ψύξη και μεταφορές).

• Ηλεκτροπαραγωγή από Βιομάζα. Η ακαθάριστη παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ-28 που προέρχεται από Βιοενέργεια αντιστοιχεί σε ποσοστό 5,6% επί του συνόλου των ενεργειακών πηγών (ορυκτών και ΑΠΕ) και σε περίπου 18% επί των ΑΠΕ.
Διάγραμμα 1

Πηγή: Eurostat, Bioenergy Europe Statistical Report 2020 (Bioelectricity)

• Βιοθερμότητα. Περίπου το 87% της συνολικής ανανεώσιμης κατανάλωσης θερμότητας στην Ε.Ε. προκύπτει από αξιοποίηση βιομάζας, γεγονός που καθιστά τη Βιοενέργεια ένα βασικό συντελεστή προς την κατεύθυνση της επίτευξης των στόχων απανθρακοποίησης του τομέα θέρμανσης. Παράλληλα, η οικιακή θέρμανση συμβάλλει στο 50% της συνολικής κατανάλωσης βιοθερμότητας.

• Βιοκαύσιμα για Μεταφορές. Ο κλάδος των μεταφορών στην Ε.Ε. εξακολουθεί να κυριαρχείται έντονα από ορυκτά καύσιμα. Το 2017 το πετρέλαιο αντιπροσώπευε το 93% της τελικής κατανάλωσης ενέργειας στις μεταφορές, ενώ τα ανανεώσιμα καύσιμα (αειφόρα υγρά βιοκαύσιμα και το βιομεθάνιο) συνεισέφεραν αντίστοιχα μόλις το 5%.

• Pellets. Η ΕΕ-28 αποτελεί τον μεγαλύτερο παραγωγό πελλετών ξύλου παγκοσμίως, εφόσον παρήγαγε 17 εκατομ. τόνους το 2018. Ταυτόχρονα, παραμένει η μεγαλύτερη αγορά με κατανάλωση περισσότερο από 26 εκατομ. τόνους.

• Βιοαέριο. Η Ευρωπαϊκή αγορά Βιοαερίου είναι πλέον καλά εδραιωμένη, καθώς η Ακαθάριστη Κατανάλωση Ενέργειας από Βιοαέριο αυξήθηκε κατά 25 φορές από το 1990, φτάνοντας το 2017 σχεδόν τους 17.000 ktoe (χιλιοτόνους ισοδυνάμου πετρελαίου) σε περισσότερα από 17.500 μονάδες βιοαερίου [ πηγή: Eurostat ] .

• Βιομεθάνιο. Νέα εργοστάσια παραγωγής Βιομεθανίου έχουν ξεκινήσει τη λειτουργία τους σε πολλές χώρες της Ε.Ε., σχεδόν τριπλασιάζοντας το πλήθος τους από 187 μονάδες το 2011 σε 540 μονάδες το 2017, των οποίων η παραγωγή ανήλθε σε 1.664 ktoe (χιλιοτόνους ισοδυνάμου πετρελαίου) [ πηγές: Bioenergy Europe (BE), European Biogas Association (EBA) ] .

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Σύμφωνα με το ενημερωμένο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ), η Ελλάδα έχει θέσει φιλόδοξους στόχους για τις ΑΠΕ μέχρι το 2030:

• ≥35% μερίδιο συμμετοχής των ΑΠΕ στην τελική ακαθάριστη συνολική κατανάλωση ενέργειας.
• ≈61-64% μερίδιο συμμετοχής των ΑΠΕ στην τελική ακαθάριστη κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας.
• ≥43% μερίδιο ΑΠΕ στην τελική κατανάλωση θέρμανσης και ψύξης.
• ≥19% μερίδιο ΑΠΕ στην τελική κατανάλωση ενέργειας στις μεταφορές.
• ≥55% μείωση εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου (σε σύγκριση με το 2005) για τους τομείς που συμπεριλαμβάνονται στο Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της Ε.Ε. (ETS - Emissions Trading System).

Κατά τη διάρκεια αυτής της μετάβασης, η Βιοενέργεια έχει να παίξει έναν σημαντικό ρόλο. Παρά το αξιοσημείωτο δυναμικό βιομάζας, η Ελλάδα έχει αξιοποιήσει σε πολύ περιορισμένο βαθμό αυτήν την πολύτιμη πηγή ανανεώσιμης ενέργειας και η ανάπτυξή της λαμβάνει χώρα με μικρά και αργά βήματα συγκριτικά με ό,τι συμβαίνει στις περισσότερες χώρες – μέλη της Ε.Ε.

Το ΕΣΕΚ για την Ελλάδα αναγνωρίζει το γεγονός ότι η αξιοποίηση της βιομάζας για παραγωγή ενέργειας και καυσίμων πρέπει να λάβει υπόψη τη φυσιογνωμία της εγχώριας αγροτικής παραγωγής, τον ανταγωνισμό στις χρήσεις γης, καθώς και τη δυνατότητα δημιουργίας βιώσιμων και μακροπρόθεσμων εφοδιαστικών αλυσίδων. Το Σχέδιο δίνει έμφαση σε περισσότερο αποδοτικές εφαρμογές βιομάζας για την ελληνική κοινωνία και οικονομία, βασισμένες σε κριτήρια και καλές πρακτικές αειφορίας. Εμβληματικές πολιτικές υπό ανάπτυξη περιλαμβάνουν την προώθηση της χρήσης προηγμένων βιοκαυσίμων και την αξιοποίηση της παραγωγής βιομεθανίου προς έγχυση στο δίκτυο φυσικού αερίου και στην κίνηση οχημάτων.

ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟΙ ΤΟΜΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΔΙΕΙΣΔΥΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Οι προκλήσεις για την επιτυχή περαιτέρω διείσδυση της Βιοενέργειας στο ενεργειακό σύστημα της Ελλάδας είναι καταγεγραμμένες εδώ και χρόνια, ενώ έχουν πραγματοποιηθεί βήματα προόδου σε κάποιες από αυτές:

• Αποτελεσματικές εφοδιαστικές αλυσίδες για την συλλογή, προκατεργασία και μεταφορά υπολειμματικής και απόβλητης βιομάζας προς σταθμούς αξιοποίησης (ενεργειακής και άλλης μορφής). 
• Περιορισμένη γνώση και ενημέρωση του κοινού.
• Ανομοιόμορφη κοινωνική αποδοχή.
• Πολυνομία και ασάφεια της ισχύουσας περιβαλλοντικής νομοθεσίας.
• Ανυπαρξία ενός σταθερού πλαισίου επιβολής τέλους διαχείρισης (gate fee) για τα οργανικά απόβλητα και υπολείμματα – παραπροϊόντα βιομάζας προς στήριξη των μονάδων επεξεργασίας βιομάζας οι οποίες δραστηριοποιούνται σε ηλεκτροπαραγωγή και συμπαραγωγή, το οποίο αν θεσμοθετηθεί θα πετύχει ταυτόχρονα τη μείωση της παράνομης απόρριψης οργανικού φορτίου στο περιβάλλον, αλλά και την εκτροπή του φορτίου αυτού από χώρους υγειονομικής ταφής.
• Γραφειοκρατία και κωλυσιεργία των εμπλεκομένων αδειοδοτικών και γνωμοδοτικών υπηρεσιών.
• Χρηματοδοτικές δυσκολίες και εμπόδια των έργων βιοενέργειας, λόγω των διαδοχικών οικονομικών κρίσεων, αλλά και εξαιτίας της αδυναμίας εκ μέρους των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων να συνειδητοποιήσουν και να ποσοτικοποιήσουν το συνολικό όφελος ενός project, τόσο από χρηματοοικονομικής, όσο και από κοινωνικής και περιβαλλοντικής σκοπιάς. Επιπλέον, οι Μειώσεις στις Τιμές Αναφοράς όλων των κατηγοριών έργων βιομάζας – βιοαερίου, λειτουργούν ως ανασχετικός παράγοντας στην οικονομική βιωσιμότητα των έργων του κλάδου, άρα και στη χρηματοδότηση αυτών.

Τομείς δυναμικής ανάπτυξης το επόμενο διάστημα της μετά-πανδημικής εποχής είναι οι εξής:

Ηλεκροπαραγωγή από Βιομάζα.

• Θα πρέπει να επιταχυνθεί ο βηματισμός εισαγωγής νέων έργων βιομάζας και βιοαερίου στο ενεργειακό σύστημα, κυρίως καθώς η Βιοενέργεια επιλύει χρόνια περιβαλλοντικά προβλήματα και συμβάλλει στην κυκλική βιοοικονομία, ενόσω ταυτόχρονα παρέχει αξιόπιστη, καθαρή ενέργεια βάσης καθ’όλο το έτος.
• Η αποδοχή των μονάδων βιοενέργειας είναι επίσης σημαντική από τις τοπικές κοινωνίες, γι’αυτό και η εμπλοκή τους στην τροφοδοσία των μονάδων αυτών είναι θέμα ουσίας.

Χρήση υπολειμμάτων και παραπροϊόντων αγροτικής παραγωγής για την παραγωγή στερεών βιοκαυσίμων.

• Συνδυάζει την παραγωγή θερμότητας σε βιομηχανική κλίμακα με τη διαχείριση οργανικών υπολειμμάτων αγροτικών καλλιεργειών.
• Αποτρέπει το δυσάρεστο φαινόμενο των ανοικτών εστιών φωτιάς στους αγρούς.
• Παρέχει ένα ανταγωνιστικό εγχώριο καύσιμο και συμβάλλει ως ένα βαθμό στην απεξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα.
• Παρακινεί τον αγροτικό πληθυσμό που συμμετέχει στην συγκομιδή βιομάζας (στο πλαίσιο συνεταιριστικών σχημάτων ή/και ενεργειακών κοινοτήτων) να αναζητήσουν μία επιπλέον πηγή εισοδήματος.

Φυτείες μικρού περίτροπου χρόνου (short rotation coppicing – SRC).

• Ιδανικές για παραμελημένα εδάφη για την παραγωγή ενεργειακών φυτών που θα χρησιμεύσουν σε σταθμούς βιοενέργειας και θερμικές μονάδες.
• Αντιμετώπιση φαινομένων λαθροϋλοτομίας για την εξασφάλιση ποσοτήτων ξυλώδους βιομάζας.
• Ενίσχυση της αγοράς νέων και μεταχειρισμένων αγροτικών και δασικών μηχανημάτων.
• Δυνατότητα εφαρμογής πιστοποιημένων μεθόδων καλλιέργειας, συγκομιδής και προκατεργασίας με βάση αειφορικά κριτήρια.

Εξάπλωση συστημάτων τηλεθέρμανσης – τηλεψύξης με Βιομάζα.

• Αποτελεί ιδανική επιλογή για οικισμούς μικρής κλίμακας, δημοτικά κτήρια, θερμοκήπια και επαγγελματικά ψυγεία.
• Συνδυάζεται τόσο με μονάδες βιοαερίου όσο και με θερμικές μονάδες που χρησιμοποιούν ενεργειακά φυτά ξυλώδους ή/και αγρωστώδους προέλευσης.
• Επιτυγχάνεται συμβολή στην αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας.
• Ευκαιρία εφαρμογής σε αγροτικές και περιφερειακές περιοχές όπου οι αγρότες μπορεί να είναι ταυτόχρονα μέλη ομάδων εφοδιασμού πρώτης ύλης και καταναλωτές της παραγόμενης θερμότητας.

Θεσμικό πλαίσιο για την παραγωγή ανανεώσιμων αερίων (π.χ. Βιομεθανίου) και έγχυση στο δίκτυο φυσικού αερίου.

• Μερική αντικατάσταση του εισαγόμενου ορυκτού – φυσικού αερίου από τοπικά παραγόμενα και ανανεώσιμα αέρια.
• Εναλλαξιμότητα καυσίμων για τη θέρμανση χώρων, την παραγωγή ζεστού νερού χρήσης και το μαγείρεμα.
• Αξιοποίηση οργανικών υλικών χαμηλής αξίας προς παραγωγή φορέα βιοενέργειας υψηλότερης προστιθέμενης αξίας
• Μελλοντική χρήση ανανεώσιμων αερίων ως αέρια βιοκαύσιμα μεταφορών.

Νέα γενιά υγρών βιοκαυσίμων από λιγνοκυτταρινική βιοαιθανόλη.

• Παραγωγή ισοδυνάμου καυσίμου μεταφορών (όπως η βιοαιθανόλη) από φυτά και ανανεώσιμα υλικά.
• Σημαντικός τομέας έρευνας και καινοτομίας.
• Ευκαιρία οικονομικής ανάπτυξης για αγροτικές περιοχές με αφθονία λιγνοκυτατταρινούχων υλών βιομάζας, όπως το άχυρο.

Ενίσχυση – επέκταση παραγωγής πελλετών.

• Περαιτέρω υποστήριξη της βιωσιμότητας και του θεμιτού ανταγωνισμού για τα εργοστάσια παραγωγής πελλετών μέσω της μείωσης του ΦΠΑ στο επίπεδο του 6%, όπως ισχύει για την ηλεκτρική ενέργεια, το φυσικό αέριο και την τηλεθέρμανση.
• Κινητροδότηση μετασκευών και αντικατάστασης παλαιού τύπου συστημάτων θέρμανσης από σύγχρονες πιστοποιημένες συσκευές και συστήματα θέρμανσης βιομάζας σε οικιακές και βιομηχανικές εφαρμογές, οι οποίες συμμορφώνονται με αυστηρότερες προδιαγραφές ενεργειακής απόδοσης και εκπομπών για τη βελτίωση της ποιότητας ατμοσφαιρικού αέρα.
• Η προώθηση της παραγωγής τυποποιημένων στερεών βιοκαυσίμων πελλετών και μπρικετών ξύλου (wood pellets and briquettes) είναι ιδιαίτερα σημαντική για λόγους βιώσιμης και προστατευτικής δασικής διαχείρισης, καθώς οι εκτεταμένες δασικές πυρκαγιές και οι επιθέσεις εντόμων αποτελούν πλέον τη νόρμα στα Μεσογειακά και Ευρωπαϊκά δάση. Πράγματι, η πρόληψη της σήψης άρρωστων δέντρων μέσα στο δάσος και η συγκομιδή δασικών υπολειμμάτων που δεν προορίζονται για τεχνική ξυλεία συμβάλλουν στην αντιμετώπιση των παραπάνω κινδύνων.
• Η θέρμανση με wood pellets αποτελεί σε θεώρηση του συνολικού κύκλου ζωής της εγκατάστασης μία οικονομικότερη λύση έναντι της θέρμανσης με ορυκτά καύσιμα, γεγονός που καθιστά τα pellets εξαιρετικό σύμμαχο στην αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας.

Συμπερασματικά, οι νέοι στόχοι παραγωγής καθαρής ενέργειας για την Ελλάδα για την περίοδο 2020-2030 και περαιτέρω μπορούν να επιτευχθούν μόνο μέσω της πλήρους αξιοποίησης των πολλαπλών πλεονεκτημάτων που προσφέρει ο κλάδος βιομάζας. Μέσα στο νεό ενεργειακό και περιβαλλοντικό τοπίο που σχηματίζεται, η αειφόρος βιομάζα μπορεί να αποτελέσει τη λύση σε πολλές προκλήσεις και τη δεξαμενή ισχύος πολλών ταυτόχρονων δραστηριοτήτων της κυκλικής βιοοικονομίας του μέλλοντος.

-------------------------

Ο κ. Αντώνιος Γερασίμου, Μηχ/γος Ηλεκ/γος Μηχ/κός ΕΜΠ, MSc, είναι πρόεδρος Δ.Σ. της Ελληνικής Εταιρείας Ανάπτυξης Βιομάζας (ΕΛ.Ε.Α.ΒΙΟΜ.)

(To άρθρο περιλαμβάνεται στο αφιέρωμα του energypress για τις προοπτικές του 2021)