Δρ Κωνσταντίνος Α. Νικολάου: Η ιστορία, το σήμερα και οι προοπτικές των ερευνών στην Ελλάδα

Οι έρευνες πετρελαίου στην Ελλάδα ξεκίνησαν το 1903 από την Ζάκυνθο, στο έλος Κερί της Ζακύνθου, όπου αναβλύζει η πετρελαιοφόρος πηγή Ηροδότου ( 480 πχ). Σύντομα οι έρευνες διακόπηκαν και ξανάρχισαν το 1938-39 στην ΒΔ Πελοπόννησο και στην Θράκη. Όλα σταμάτησαν με την έναρξη του Β’ παγκόσμιου πολέμου. Οδηγός των πρώτων σκαπανέων της έρευνας ήταν οι επιφανειακές ενδείξεις πετρελαίου και αερίου. Τα μέσα και μέθοδοι ήταν η γεωλογική γνώση και τα γεωτρύπανα της τότε εποχής.

Το 1953-1957 στις πιο πάνω ίδιες περιοχές ξανάρχισαν οι έρευνες από ξένες εταιρίες χωρίς όμως κανένα αποτέλεσμα.

Το 1960 – 67 το Ελληνικό Δημόσιο σε συνεργασία με το Γαλλικό Ινστιτούτο Πετρελαίου μετά από γεωλογικές και γεωφυσικές έρευνες εκτέλεσαν 17 γεωτρήσεις μικρού και μέσου βάθους χωρίς αξιόλογα αποτέλεσμα. Την ίδια περίοδο πέντε διεθνείς εταιρίες μεταξύ των οποίων και η ΒΡ, η ESSO και η HUNT μετά από γεωλογικές και γεωφυσικές έρευνες διεξήγαγαν 21 γεωτρήσεις στον Έβρο στην Ήπειρο, Αιτωλοακαρνανία, Δυτική Πελοπόννησο , Ρόδο, και Θεσσαλονίκη. Τα ευρήματα ήταν κυρίως ενθαρρυντικές ενδείξεις υδρογονανθράκων και ο εμπλουτισμός της γεωλογικής γνώσης

Το 1969 οι έρευνες επεκτάθηκαν και στον θαλάσσιο χώρο με παραχωρήσεις που δόθηκαν σε ξένες εταιρείες, όπως η TEXACO (Θερμαϊκός ), ή CHEVRON, η C & K PETROLEUM, η ΑDA OIL (Λήμνος ), η AN-CAR OIL(Ζάκυνθος), η L.V.O., η CALVIN και η OCEANIC (Θάσος). Ακόμη παραχωρήθηκε για έρευνες στην εταιρεία ANSHUTZ η περιοχή Θεσσαλονίκης – Επανομής – Κασσάνδρας, όπου εκτελέστηκαν δύο γεωτρήσεις στο διάστημα 1971 -74. Σε αυτή την περίοδο ανακαλύφθηκαν τα κοιτάσματα Φυσικού Αερίου Νότια Καβάλας και Πρίνου στο Θρακικό πέλαγος και εκτελέστηκαν γεωτρήσεις πέραν των 12 μιλίων στο Αιγαίο (Ανατολική Θάσος# 1 και Λήμνος #1). Οι έρευνες στηρίχθηκαν σε σύγχρονες για την εποχή, γεωλογικές, σεισμικές και γεωτρητικές μεθόδους.

Το 1997 διεξήχθη ο πρώτος γύρος παραχωρήσεων και τέσσερις περιοχές στην Ήπειρο, Αιτωλοακαρνανία, ΒΔ Πελοπόννησο, Πατραϊκό κόλπο ανατέθηκαν σε δύο ομίλους διεθνών εταιριών (ENTERPRISE OIL και TRITON) οι οποίες εκτέλεσαν 6 άγονες γεωτρήσεις και απεχώρησαν το 2000-2001.

Από το 2000 έως το 2010 παρατηρείται παντελής στασιμότητα εργασιών, εκτός από τις περιοχές Πρίνου – Νότιας Καβάλας.

Χαρακτηριστικά, αποτελέσματα και συμπεράσματα των ερευνών

Οι μέχρι σήμερα έρευνες χαρακτηρίζονται από αποσπασματικότητα, με μεγάλα διαστήματα αδράνειας. Στις εποχές όπου εντατικοποιήθηκαν οι έρευνες υπήρξαν επιτυχίες ( 1970-74 Πρίνος , Νότια Καβάλα), 1974 -1986 ( Δυτ. Κατάκολο, Ζάκυνθος, Επανομή). Οι αρχικές έρευνες στην Ελλάδα έγιναν με οδηγό επιφανειακές ενδείξεις υδρογονανθράκων και βασίσθηκαν σε γεωλογικές αντιλήψεις και μεθόδους της εποχής. Οι σεισμικές μέθοδοι εφαρμόστηκαν μετά το 1967 και υπήρξαν αποφασιστικές στον εντοπισμό επιτυχών στόχων

Οι κρατικές εταιρίες ΔΕΠ/ΔΕΠ-ΕΚΥ/ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΕΤΡΕΛΑΙΑ εκτέλεσαν 74 ερευνητικές γεωτρήσεις και 53.550 χλμ σεισμικών 2D, κυρίως στο τέλος της δεκαετίας του 1970 και τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Τα σεισμικά δεδομένα ήταν χρήσιμα για την εποχή τους, θεωρούνται όμως πεπαλαιωμένα για την σημερινή εποχή ( παλαιάς τεχνολογίας και πιστότητας). Αποτελέσματα των ερευνών ήταν η ανακάλυψη οριακού κοιτάσματος πετρελαίου στην θαλάσσια περιοχή του Κατακόλου, της ΒΔ Πελοποννήσου, μικρού κοιτάσματος ασφάλτου στην Ζάκυνθο και μικρού κοιτάσματος αερίου στην Επανομή. Μερικές ενδιαφέρουσες συγκεντρώσεις βιογενούς αερίου, βρέθηκαν στην διάρκεια κάποιων γεωτρήσεων μέσα σε νεογενείς σχηματισμούς.

Σημαντικές ήταν οι ανακαλύψεις των κοιτασμάτων Πρίνου, Νότιας Καβάλας, Βόρειου Πρίνου, Έψιλον στο Θρακικό πέλαγος. Όμως πολύ σπουδαία ήταν η συνεισφορά των μέχρι σήμερα ερευνών στον εντοπισμό ενεργών πετρελαϊκών συστημάτων σε αρκετές περιοχές των ιζηματογενών λεκανών της Χώρας. Εντοπίστηκαν μητρικά πετρώματα σε συνύπαρξη με πετρώματα ταμιευτήρες, καλύμματα, παγίδες και σωστή γεωλογική ιστορία. Σε κάποιες περιοχές μερικές από τις συνιστώσες των πετρελαϊκών συστημάτων είναι περισσότερο βέβαιες και σε κάποιες λιγότερο, αυξομειώνοντας τις πιθανότητες εύρεσης υδρογονανθράκων. Εναπόκειται στους ερευνητές να εντοπίσουν τις καλύτερες υποπεριοχές και στις μελλοντικές έρευνες να μειώσουν τον ερευνητικό κίνδυνο και να ανακαλύψουν νέα κοιτάσματα Υ/Α.

Αξιολόγηση Γεωτρήσεων

Από το σύνολο των 175 ερευνητικών γεωτρήσεων, αν αφαιρέσουμε τις 26 ερευνητικές, του Πρίνου, απομένουν 149, από τις οποίες οι 74 των ΔΕΠ/ΔΕΠ-ΕΚΥ. Συστηματική ανάλυση όλων των άγονων γεωτρήσεων κατέδειξε ότι μόλις το 13-15% ( 20-22) είχαν τοποθετηθεί σε στόχους που πληρούν τα σημερινά κριτήρια των ερευνών υδρογονανθράκων. Η πλειοψηφία των γεωτρήσεων ( 127-129) είχαν τοποθετηθεί εκτός στόχων ή ήταν ρηχές. (Η εκτίμηση γίνεται με τα σημερινά αξιολογικά κριτήρια και τα εκ των υστέρων αποκτηθέντα δεδομένα).

Γενικό συμπέρασμα ερευνών

Η απάντηση στην ερώτηση, εάν η Ελλάδα έχει δυνατότητες ανακάλυψης και εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων, είναι κατηγορηματικά θετική. Αυτό γιατί υπάρχουν αποδεδειγμένα πετρελαϊκά συστήματα στις Αλπικές και Μεταλπικές ιζηματογενείς λεκάνες της Δυτικής Ελλάδας και στις τριτογενείς λεκάνες της Ανατολικής Ελλάδας, όπου ΣΥΝΥΠΑΡΧΟΥΝ μητρικά πετρώματα υδρογονανθράκων, πετρώματα ταμιευτήρες, πετρώματα καλύμματα, κατάλληλες παγίδες και σωστή γεωλογική ιστορία. Οι ενεργές ενδείξεις υδρογονανθράκων στην επιφάνεια και σε γεωτρήσεις, οι ίδιες οι ανακαλύψεις πεδίων υδρογονανθράκων σε Ανατολική και Δυτική Ελλάδα, ΕΠΙΒΕΒΑΙΩΝΟΥΝ την ύπαρξη ενεργών πετρελαϊκών συστημάτων και συνηγορούν στις πιθανότητες ύπαρξης πεδίων Υ/Α στο Ελληνικό υπέδαφος. Η Ελλάδα θεωρείται υποσχόμενη πλην όμως ανεξερεύνητη περιοχή, ιδίως σε βάθη κάτω από 3500 μ, στα βαθειά νερά αλλά και σε αβαθείς στόχους που υπόσχονται βιοαέριο.

Προοπτικές

Από το 2000 η αγορά έρευνας και παραγωγής υδρογονανθράκων στην Ελλάδα είναι κλειστή. Σε αυτό συνετέλεσε η ανυπαρξία κρατικού φορέα ικανού να χειριστεί τα σύνθετα προβλήματα των ερευνών υδρογονανθράκων. Η συγχώνευση (και εξαφάνιση) το 1998 της ΔΕΠ-ΕΚΥ, στην ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΕΤΡΕΛΑΙΑ ΑΕ, η οποία ιδιωτικοποιήθηκε στη συνέχεια, έδρασε καθοριστικά στην παύση των ερευνών. Η απουσία πολιτικής βούλησης για την επαναδραστηριοποίηση των ερευνών είναι εμφανής.

Απαιτείται ίδρυση ολιγομελούς κρατικού φορέα( ανεξάρτητη κρατική εταιρία ή ειδική γραμματεία στο υπουργείο Ενέργειας) για να υπάρξει επανεκκίνηση. Ο φορέας αυτός θα πρέπει βασικά να μπορεί να αξιολογεί το πετρελαιοδυναμικό, να προπαρασκευάζει και να διεξαγάγει διαγωνισμούς παραχωρήσεων, να αξιολογεί τις προσφορές και να εισηγείται τις αναθέσεις στην κυβέρνηση. Ακολούθως θα πρέπει να είναι σε θέση να ελέγχει τις εργασίες των αναδόχων.

Έρευνες υδρογονανθράκων και εθνική κυριαρχία

Οι έρευνες πετρελαίου συνδέονται με την άσκηση εθνικής κυριαρχίας κυρίως σε μη οριοθετημένες ή αμφισβητούμενες θαλάσσιες περιοχές, όπως στην περίπτωση της Ελλάδας. Οι έρευνες πετρελαίου μπορεί να χρησιμοποιηθούν σε άσκηση πολιτικής κατοχύρωσης ή αμφισβήτησης κυριαρχικών δικαιωμάτων. Η Τουρκία αποτελεί το τέλειο παράδειγμα διαχρονικής χρήσης των ερευνών πετρελαίου και της κρατικής της εταιρείας πετρελαίου, για άσκηση πολιτικής ενίσχυσης και κατοχύρωσης της δικής της κυριαρχίας ή αμφισβήτησης κυριαρχικών δικαιωμάτων άλλων χωρών. Αυτό έγινε και γίνεται κατά κόρον σε βάρος της Ελλάδας και της Κύπρου. Η Ελλάδα αποτελεί αρνητικό παράδειγμα όπου η έλλειψη πολιτικής στα θέματα έρευνας πετρελαίου οδήγησε σε αδυναμία άσκησης κυριαρχικών δικαιωμάτων και σε αμφισβητήσεις της ΑΟΖ, αλλά και των θαλασσίων συνόρων της. Από την κυριαρχία στο Αιγαίο πριν το 1974 κατέληξε στο πάγωμα κάθε δικαιώματος πέραν των 6 μιλίων.

Η Κυπριακή Δημοκρατία χρησιμοποιεί τις έρευνες πετρελαίου για να τονίσει την υπόστασή της και τα κυριαρχικά της δικαιώματα. Τέλος η χρησιμοποίηση της έννοιας της ΑΟΖ, θα ευνοούσε την Ελλάδα.

--------------------------

* Ο Δρ Κωνσταντίνος Α. Νικολάου είναι γεωλόγος πετρελαίων και ενεργειακός οικονομολόγος