Η ευρωπαϊκή συζήτηση για τη μεταρρύθμιση της αγοράς άνθρακα - Προτάσεις, προκλήσεις και στρατόπεδα

Σε μία ιδιαίτερα πολιτικά ευαίσθητη διαδικασία αναμόρφωσης της αγοράς άνθρακα έχει εισέλθει η Ευρώπη, καθώς οι κυβερνήσεις επιδιώκουν να περιορίσουν την πίεση στη βιομηχανία χωρίς να υπονομεύσουν τους μακροπρόθεσμους κλιματικούς στόχους της ΕΕ.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προτείνει αλλαγές στο Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ (EU ETS), οι οποίες θα αυξήσουν τη διαθεσιμότητα δικαιωμάτων άνθρακα, θα επεκτείνουν ορισμένες μορφές στήριξης προς τη βιομηχανία και θα τροποποιήσουν τους κανόνες που διέπουν το αποθεματικό σταθερότητας της αγοράς.

Οι προτάσεις έρχονται σε μια περίοδο κατά την οποία η ευρωπαϊκή βιομηχανία είναι αντιμέτωπη με υψηλό ενεργειακό κόστος και αυξανόμενες ανησυχίες για την ανταγωνιστικότητά τους έναντι παραγωγών εκτός ΕΕ. Η Ιταλία και η Πολωνία είναι μεταξύ των χωρών που τάσσονται πιο έντονα υπέρ μιας πιο χαλαρής αγοράς άνθρακα, ενώ μια ομάδα βόρειων και δυτικοευρωπαϊκών χωρών εξακολουθεί να στηρίζει περισσότερο τη διατήρηση της υφιστάμενης κλιματικής φιλοδοξίας του ETS.

Η Επιτροπή θέλει να διατηρήσει τον στόχο της ΕΕ για επίτευξη μηδενικών καθαρών εκπομπών έως τα μέσα του αιώνα, με ενδιάμεσο στόχο τη μείωση των εκπομπών κατά 90% έως το 2040 σε σχέση με τα επίπεδα του 1990.

Το βασικό δίλημμα για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής είναι πώς θα προσφέρουν ανακούφιση στη βιομηχανία χωρίς να αποδυναμώσουν το επενδυτικό σήμα που προορίζεται να παρέχει η αγορά άνθρακα.

Περισσότερα δικαιώματα στην αγορά

Η σημαντικότερη πρόταση αφορά τον ρυθμό με τον οποίο μειώνεται η προσφορά δικαιωμάτων εκπομπών.

Με βάση τους ισχύοντες κανόνες, ο ετήσιος όγκος δικαιωμάτων που διατίθενται μέσω δημοπρασιών πρόκειται να μειώνεται κατά 4,4% από το 2028. Η Επιτροπή έχει προτείνει τη μείωση του λεγόμενου Συντελεστή Γραμμικής Μείωσης (Linear Reduction Factor — LRF) στο 3,7% για την περίοδο 2031-2035 και στο 1,7% για την περίοδο 2036-2040.

Αυτό θα παρατείνει τη διαθεσιμότητα νέων δικαιωμάτων έως και τη δεκαετία του 2040, σε σύγκριση με την υφιστάμενη πορεία, βάσει της οποίας η νέα προσφορά θα σταματούσε περίπου το 2040. 

Ο εισηγητής του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τη μεταρρύθμιση, ο Γερμανός κεντροδεξιός ευρωβουλευτής Peter Liese, στηρίζει σε γενικές γραμμές την κατεύθυνση της πρότασης, αλλά επιθυμεί η μείωση της προσφοράς να είναι μεγαλύτερη αρχικά και ηπιότερη σε μεταγενέστερο στάδιο. 

Η Επιτροπή έχει επίσης προτείνει την παράταση της δωρεάν κατανομής δικαιωμάτων στη βιομηχανία και μετά την επόμενη δεκαετία, υπό την προϋπόθεση επενδύσεων στην απανθρακοποίηση.

Όπως επισημαίνει σε ανάλυσή του το Montel News, τα κράτη-μέλη ζητούν να διατεθούν περισσότερα δωρεάν δικαιώματα κατά το υπόλοιπο αυτής της δεκαετίας, ενώ οι βιομηχανικοί φορείς εκφράζουν ανησυχίες για το κατά πόσο οι επιχειρήσεις μπορούν να ανταποκριθούν στις προϋποθέσεις επενδύσεων χωρίς να υπάρχει η απαραίτητη υποδομή για καθαρότερη παραγωγή.

Εκπρόσωποι της γερμανικής χημικής βιομηχανίας, για παράδειγμα, υποστηρίζουν ότι πρέπει να υπάρχουν δίκτυα δέσμευσης και αποθήκευσης άνθρακα (CCS) και υποδομές υδρογόνου προτού οι επιχειρήσεις προχωρήσουν σε μεγάλες επενδύσεις για την αντικατάσταση διεργασιών που βασίζονται στα ορυκτά καύσιμα.

Ο Holger Loesch, αναπληρωτής διευθυντής της Ομοσπονδίας Γερμανικών Βιομηχανιών (BDI), δήλωσε στο Montel ότι το πακέτο της Επιτροπής δεν παρέχει επαρκείς προϋποθέσεις για τον βιομηχανικό μετασχηματισμό.

Οι επιχειρήσεις μπορεί να θέλουν να απανθρακοποιηθούν, αλλά δεν διαθέτουν πρόσβαση σε οικονομικά προσιτή πράσινη ηλεκτρική ενέργεια, πράσινο υδρογόνο και τις απαραίτητες υποδομές, είπε, προσθέτοντας ότι μια υψηλότερη τιμή άνθρακα θα μπορούσε διαφορετικά να αυξήσει το κόστος χωρίς να ενεργοποιήσει επενδύσεις. 

Πιέσεις στις τιμές

Η Επιτροπή θέλει επίσης να αλλάξει το Αποθεματικό Σταθερότητας της Αγοράς (Market Stability Reserve — MSR), τον μηχανισμό που έχει σχεδιαστεί για την προσαρμογή της προσφοράς δικαιωμάτων όταν υπάρχει πλεόνασμα ή έλλειψη στην αγορά.

Το αποθεματικό έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη των τιμών της αγοράς άνθρακα. Τα δικαιώματα διαπραγματεύονταν κάτω από τα 10 ευρώ ανά τόνο την περίοδο 2012-2018, ενώ σήμερα οι τιμές βρίσκονται περίπου στα 85 ευρώ/τόνο. 

Με τους ισχύοντες κανόνες, το αποθεματικό μπορεί να περιλαμβάνει έως 400 εκατ. δικαιώματα. Όσα δικαιώματα υπερβαίνουν αυτό το όριο ακυρώνονται. Περίπου 3 δισ. δικαιώματα έχουν ακυρωθεί από το 2023.

Η Επιτροπή θέλει να τερματίσει αυτές τις ακυρώσεις και να επιτρέψει τη συσσώρευση δικαιωμάτων στο αποθεματικό, ώστε να λειτουργεί ως «μαξιλάρι» έναντι μελλοντικών διαταραχών στην αγορά.

Τα κράτη-μέλη στηρίζουν τον τερματισμό των ακυρώσεων, ενώ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θέλει να τις διατηρήσει.

Ο Liese έχει προτείνει να προχωρήσει ακόμη περισσότερο, καθιστώντας το αποθεματικό ευαίσθητο όχι μόνο στην προσφορά αλλά και στις τιμές. Σύμφωνα με την πρότασή του, θα απελευθερώνονται 25 εκατ. δικαιώματα εάν η μέση τιμή άνθρακα τριών μηνών είναι κατά 25% υψηλότερη από τη μέση τιμή των προηγούμενων 12 μηνών, ενώ ο ίδιος όγκος θα αποσύρεται εάν η τιμή είναι κατά 25% χαμηλότερη. 

Ο Κρις Χριστοδουλόπουλος, trader άνθρακα στη Global Factor, δήλωσε ότι ένας τέτοιος μηχανισμός θα μπορούσε ουσιαστικά να δημιουργήσει έναν «διάδρομο τιμών» για τον άνθρακα, επηρεάζοντας τις προσδοκίες της αγοράς. Και διευκρίνισε ότι αυτό θα ήταν ο σκοπός του μηχανισμού, αλλά και ένας δυνητικός κίνδυνος. 

Αξιοποιώντας τις πιστώσεις

Η Επιτροπή έχει επίσης προτείνει τη δυνατότητα αξιοποίησης έως 250 εκατ. τόνων ισοδύναμων πιστώσεων από απομακρύνσεις άνθρακα από το 2031 και 260 εκατ. τόνων διεθνών πιστώσεων άνθρακα από το 2036.

Τα μέτρα αυτά θα μπορούσαν να ασκήσουν πιέσεις στις τιμές των δικαιωμάτων. Η ClearBlue Markets αναμένει πλέον ότι οι τιμές θα διαμορφωθούν κατά μέσο όρο πάνω από τα 100 ευρώ/τόνο μόλις από το 2032, έναντι προηγούμενης εκτίμησης για το 2027. 

Η στήριξη της βιομηχανίας

Οι χαμηλότερες τιμές άνθρακα θα μπορούσαν να περιορίσουν το κόστος για τους βιομηχανικούς ρυπαντές, αλλά παράλληλα θα μπορούσαν να αποδυναμώσουν το κίνητρο για επενδύσεις σε τεχνολογίες που μειώνουν τις εκπομπές.

Για ορισμένες βιομηχανικές διεργασίες απαιτούνται τιμές άνθρακα άνω των 100 ευρώ/τόνο προκειμένου οι επενδύσεις απανθρακοποίησης να καταστούν οικονομικά βιώσιμες, ανάλογα με την τεχνολογία και την κλίμακα των απαιτούμενων μειώσεων εκπομπών. 

Η Επιτροπή βασίζεται επομένως σε σημαντικό βαθμό στην οικονομική στήριξη παράλληλα με το ETS.

Η προτεινόμενη Τράπεζα Βιομηχανικής Απανθρακοποίησης (Industrial Decarbonisation Bank) ύψους 100 δισ. ευρώ θα χρηματοδοτηθεί σε μεγάλο βαθμό μέσω δημοπράτησης 800 εκατ. δικαιωμάτων από το υφιστάμενο ανώτατο όριο προσφοράς.

Τα πρώτα 400 εκατ. δικαιώματα θα ανακατευθυνθούν από την προσφορά της τρέχουσας δεκαετίας για τη στήριξη της βιομηχανίας, ενώ τα υπόλοιπα, από το 2031, θα συνδεθούν με συμβάσεις επί διαφοράς άνθρακα (carbon contracts for difference), οι οποίες έχουν σχεδιαστεί ώστε να γεφυρώνουν το χάσμα μεταξύ της τιμής άνθρακα και του κόστους απανθρακοποίησης των βιομηχανικών διεργασιών.

Το Innovation Fund θα συνεχίσει να στηρίζει αναδυόμενες τεχνολογίες, με 200 εκατ. δικαιώματα να διατίθενται σε αυτό. Από το 2031, τα κράτη-μέλη θα πρέπει επίσης να διασφαλίζουν ότι τουλάχιστον το ήμισυ των εσόδων τους από τις δημοπρασίες δικαιωμάτων κατευθύνεται σε βιομηχανίες που καλύπτονται από το ETS. 

Ο χρόνος διάθεσης αυτής της στήριξης αποτελεί βασικό ζήτημα για τη βιομηχανία. Η αναλύτρια της ClearBlue, Yan Qin εκτιμά ότι όχι περισσότερα από 100 εκατ. από τα πρώτα 400 εκατ. δικαιώματα θα μπορούσαν να φτάσουν στην αγορά πριν από το 2030.

Εάν οι τιμές άνθρακα παραμείνουν χαμηλότερες από το επίπεδο που απαιτείται για να δικαιολογηθούν ορισμένες επενδύσεις και η οικονομική στήριξη έρθει αργότερα μέσα στη δεκαετία, η ευρωπαϊκή βιομηχανία θα μπορούσε να βρεθεί αντιμέτωπη με ένα κενό μεταξύ της ανάγκης για επενδύσεις και της διαθεσιμότητας κινήτρων.

«Για να απελευθερώσουμε το πλήρες δυναμικό της βιομηχανίας για απανθρακοποίηση, θα πρέπει να εξετάσουμε πρόσθετη στήριξη πέρα από το booster και την IDB», δήλωσε η Qin, υποστηρίζοντας ότι τα επενδυτικά κίνητρα χρειάζονται νωρίτερα.

Ο Henry Lush, αναλυτής αγοράς άνθρακα στη Veyt, χαρακτήρισε επίσης τις προτάσεις της Επιτροπής περιορισμένες ως προς την άμεση ανακούφιση. Οι αλλαγές στο MSR και στα κριτήρια δωρεάν κατανομής θα προσφέρουν κάποια στήριξη, αλλά μεγάλο μέρος της προβλεπόμενης βοήθειας θα έρθει αργότερα. 

Οι πολιτικές διαχωριστικές γραμμές

Η οικονομική συζήτηση συνδέεται ολοένα περισσότερο με την ευρωπαϊκή πολιτική. Σύμφωνα με τον Lush, οι θέσεις διαμορφώνουν μια γνώριμη διαχωριστική γραμμή. Οι σκανδιναβικές χώρες, η Ολλανδία, η Ισπανία και η Πορτογαλία συγκαταλέγονται στις χώρες που στηρίζουν την υφιστάμενη κατεύθυνση του EU ETS.

Η Πολωνία, η Ιταλία, η Ουγγαρία, η Τσεχία και η Σλοβακία πιέζουν για μια πιο χαλαρή προσέγγιση, ενώ η Γερμανία και η Γαλλία βρίσκονται σε πιο κεντρική θέση. Το πολιτικό κέντρο δέχεται αυξανόμενες πιέσεις.

Το γαλλικό Rassemblement National επιδιώκει την κατάργηση της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, ενώ τα πρόσφατα αποτελέσματα περιφερειακών εκλογών στην ανατολική Γερμανία έχουν αυξήσει την πίεση προς την κυβέρνηση του καγκελαρίου Friedrich Merz. Η Γερμανία πρόκειται να διεξαγάγει πέντε ακόμη περιφερειακές εκλογές το επόμενο έτος.

Το ευρύτερο ευρωπαϊκό εκλογικό ημερολόγιο προσθέτει επίσης επείγοντα χαρακτήρα στις διαπραγματεύσεις, με τις εκλογές στη Γαλλία και την Πολωνία μεταξύ των γεγονότων που αναμένεται να επηρεάσουν το πολιτικό περιβάλλον.

Αυτό θα μπορούσε να ενθαρρύνει τους κεντρώους ευρωβουλευτές και τις κυβερνήσεις να επιδιώξουν συμφωνία με την Επιτροπή, αντί να επιμείνουν σε εκτενέστερες αλλαγές.