Ν. Καρακατσάνη: Ποιες μεταρρυθμίσεις συντελλούνται στη διανομή και προμήθεια φυσικού αερίου και τι συνεπάγονται για τους καταναλωτές

Ι. Θεμελιώδεις Στόχοι της Αναδιοργάνωσης της Λιανικής Αγοράς

Οι μεταρρυθμίσεις που υλοποιούνται κατά το τρέχον έτος σε πολλαπλές πτυχές του τομέα του φυσικού αερίου επαναπροσδιορίζουν πλήρως τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά και τις προοπτικές του. Σε πρόσφατη εκδήλωση, που διοργανώθηκε με πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αναλύθηκε διεξοδικά από εθνικούς και ευρωπαϊκούς φορείς καθώς και συμμετέχοντες στην αγορά, η σημαντική πρόοδος που έχει επιτευχθεί ως προς την εφαρμογή των ευρωπαϊκών κωδίκων φυσικού αερίου (Gas Νetwork Codes) στη χώρα μας, καθώς και ο οδικός χάρτης για τις εξελίξεις που θα ακολουθήσουν. Επισημαίνεται ότι οι ευρωπαϊκοί κώδικες συνιστούν ένα συγκροτημένο πλέγμα κανόνων και εργαλείων, που στοχεύει στην ενίσχυση του βαθμού ανταγωνιστικότητας, ευελιξίας, ρευστότητας, και σύγκλισης των ευρωπαϊκών αγορών. Το συνεκτικό αυτό πλαίσιο αποβλέπει στην αποτελεσματικότερη ροή του φυσικού αερίου, μέσα από εναρμονισμένες διαφανείς διαδικασίες και αξιόπιστα οικονομικά σήματα, αλλά και στην ισχυρότερη σύνδεση των επιμέρους αγορών, με μια συντονισμένη προσέγγιση για την βέλτιστη αξιοποίηση και ανάπτυξη των διασυνοριακών διασυνδέσεων.

Στην παρούσα τοποθέτηση, θα ήθελα να εστιάσω στις εξίσου σημαντικές αλλαγές που έχουν ήδη συντελεστεί ή δρομολογηθεί σε έναν επίσης κομβικό τομέα, τη λιανική αγορά φυσικού αερίου. Βασικές παράμετροι της αναδιοργάνωσής της, η οποία θεμελιώθηκε με τον Νόμο 4336/2015,  είναι ο διαχωρισμός των δραστηριοτήτων διανομής και προμήθειας και η σταδιακή απελευθέρωση της λιανικής αγοράς. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές υπηρετούν ένα διττό στόχο, με πολλαπλές αλληλένδετες πτυχές.

1) Καταρχάς, αποβλέπουν στην ενίσχυση του ανταγωνισμού στην προμήθεια αερίου και κατ’ επέκταση στη δημιουργία επιλογών και ανταγωνιστικότερων τιμολογίων για τους καταναλωτές. Η εξέλιξη αυτή είναι καταλυτικής σημασίας, καθώς αφορά το σύνολο των καταναλωτών, ανεξάρτητα από την κατηγορία και δυνητικά, τη γεωγραφική τους θέση, αλλά και ένα ευρύ φάσμα χρήσεων (όπως θέρμανση, ψύξη, μεταφορές, βιομηχανική και εμπορική λειτουργία). Ειδικότερα, η δυνατότητα αλλαγής προμηθευτή διευρύνεται από 1.1.2018 σε όλες τις κατηγορίες καταναλωτών, συμπεριλαμβανομένων των οικιακών, ενώ σταδιακά αναδύεται η δυνατότητα πρόσβασης στο φυσικό αέριο για τους καταναλωτές όλης της ελληνικής επικράτειας.

2) Επιπρόσθετα, οι μεταρρυθμίσεις που υιοθετήθηκαν συντείνουν στην αποτελεσματικότερη ανάπτυξη των δικτύων διανομής, μέσα από ένα διαφανές και συγκροτημένο ρυθμιστικό πλαίσιο όρων και κανόνων. Το θεσμικό αυτό πλαίσιο καθιστά καταρχάς εφικτή την πρόσβαση στα δίκτυα εναλλακτικών προμηθευτών, χωρίς διακρίσεις. Επιπλέον, μέσα από τον ενδελεχή έλεγχο των κοστολογικών παραμέτρων αλλά και κατάλληλα ρυθμιστικά κίνητρα, δίνεται ώθηση στη διείσδυση του φυσικού αερίου σε ολόκληρη την επικράτεια. Μια σημαντική παράμετρος, υπό το ρυθμιστικό πρίσμα, είναι η ανάπτυξη των δικτύων να υλοποιηθεί με τρόπο ισορροπημένο, ώστε να αποφευχθούν μη εύλογες επιβαρύνσεις των καταναλωτών και παράλληλα, να απορρέουν οφέλη τόσο για νέους όσο και για υφιστάμενους καταναλωτές.

Θα πρέπει να τονιστεί ότι, υπό το προηγούμενο καθεστώς, η ανάπτυξη των δικτύων διανομής, παρά την παρέλευση σχεδόν μιας δεκαπενταετίας από τη χορήγηση των σχετικών αδειών, παρέμεινε περιορισμένη, εξαντλούμενη σε μεγάλα αστικά κέντρα και βιομηχανικές περιοχές. Η εξέλιξη αυτή συνιστά ένδειξη αναποτελεσματικότητας του προηγούμενου πλαισίου και υπογραμμίζει την ανάγκη για την απελευθέρωση του τομέα. Επιπλέον, η ενίσχυση της διείσδυσης του φυσικού αερίου στη χώρα μας είναι κρίσιμη για την ενεργειακή μετάβαση προς καθαρότερες μορφές ενέργειες, αντανακλώντας τις περιβαλλοντικές δεσμεύσεις που απορρέουν από το κοινοτικό πλαίσιο καθώς και τη Συμφωνία του Παρισιού για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.

ΙΙ. Το Καθεστώς στον Τομέα της Λιανικής προ της Απελευθέρωσης

Για να γίνει αντιληπτό το εύρος και η επίδραση των μεταρρυθμίσεων που υλοποιούνται, είναι σημαντικό να υπενθυμίσουμε το σημείο αφετηρίας του τομέα της λιανικής, ιδίως τις δομικές συνθήκες πριν την έναρξη της απελευθέρωσής του. Στο προηγούμενο καθεστώς, οι δραστηριότητες της προμήθειας και της διανομής φυσικού αερίου ήταν ενοποιημένες και ασκούνταν από τις τρείς εταιρείες παροχής αερίου, δηλαδή τις ΕΠΑ Αττικής, ΕΠΑ Θεσσαλονίκης και ΕΠΑ Θεσσαλίας. Ο τομέας της λιανικής επομένως είχε ως υπόβαθρο μια συνδυαστική (bundled) μονοπωλιακή δραστηριότητα, η οποία διενεργούνταν από τις τρείς ολοκληρωμένες εταιρείες, εντός των συγκεκριμένων γεωγραφικών περιοχών που περιγράφουν και οι επωνυμίες τους

Πιο αναλυτικά, κατά τη χρονική περίοδο 2000-01, η Ελληνική Πολιτεία προέβη στη χορήγηση αδειών διανομής στις τρεις Εταιρείες Παροχής Αερίου με στόχο: (α) την ανάπτυξη των δικτύων διανομής στις αστικές περιοχές και (β) παράλληλα, την προμήθεια αερίου σε πελάτες των περιοχών αυτών. Οι τρεις ΕΠΑ διέθεταν αποκλειστικότητα στις δραστηριότητες διανομής και  προμήθειας φυσικού αερίου στις αντίστοιχες γεωγραφικές περιοχές των αδειών τους, ως αποτέλεσμα της παρέκκλισης που τους χορηγήθηκε για τις περιοχές αυτές από τις απαιτήσεις του κοινοτικού δικαίου σχετικά με την πρόσβαση τρίτων αλλά και τον διαχωρισμό δραστηριοτήτων. Παράλληλα, η ΔΕΠΑ ανέπτυξε δίκτυα διανομής σε περιοχές της Στερεάς Ελλάδας, της Κεντρικής Μακεδονίας, της ανατολικής Μακεδονίας και της Κορίνθου. Οι βιομηχανικοί πελάτες που συνδέθηκαν στα προαναφερθέντα δίκτυα προμηθεύονταν φυσικό αέριο κυρίως από τη ΔΕΠΑ.

Στο παραπάνω πλαίσιο, η δυνατότητα επιλογής προμηθευτή φυσικού αερίου ήταν
περιορισμένη και αφορούσε μόνο τους πολύ μεγάλους πελάτες, εκείνους δηλαδή με ετήσια κατανάλωση άνω των 100 GWh για δύο συνεχόμενα δωδεκάμηνα διαστήματα.

ΙΙΙ. Το Νέο Νομοθετικό και Δομικό Πλαίσιο

Η διαδικασία της απελευθέρωσης της λιανικής αγοράς φυσικού αερίου, όπως εισάγεται με τον Νόμο 4336/2015, έγκειται σε τρία βασικά σημεία:

α) Την κατάργηση της αποκλειστικότητας της προμήθειας φυσικού αερίου που είχε χορηγηθεί στις εταιρείες παροχής αερίου προ δεκαπενταετίας.

β) Τον νομικό διαχωρισμό των ολοκληρωμένων επιχειρήσεων
διανομής και προμήθειας από την 1η Ιανουαρίου 2017, δηλαδή τη σύσταση τριών
Εταιρειών Διανομής Αερίου (ΕΔΑ), που λειτουργούν εφεξής ανεξάρτητα από τις τρεις ΕΠΑ. Ο λειτουργικός διαχωρισμός θα ολοκληρωθεί την 1^η Ιανουαρίου 2018. Αναφορικά με τη δομή των τριών Διαχειριστών Δικτύου, η μετοχική τους σύνθεση προσδιορίστηκε ως εξής.

Η ΔΕΠΑ, ο δεσπόζων προμηθευτής, διατηρεί:

-  συμμετοχή 51% στην ΕΔΑ Αττικής, όπου η Shell κατέχει το 49%. Η ΕΠΑ Αττικής είναι 100% θυγατρική της ΕΔΑ Αττικής.

- συμμετοχή 51% στην ΕΔΑ Θεσσαλονίκης - Θεσσαλίας, δηλαδή τον ενιαίο Διαχειριστή που προέκυψε κατόπιν συγχώνευσης, με σύζευξη των δύο γεωγραφικών επικρατειών δραστηριοποίησης, όπου η ΕΝΙ κατέχει ποσοστό 49%. Ανάλογη μετοχική σύνθεση διέπει και την ΕΠΑ Θεσσαλονίκης-Θεσσαλίας.

- το 100% της ΔΕΔΑ, δηλαδή του Διαχειριστή που έχει ως γεωγραφικό
αντικείμενο δραστηριοποίησης την λοιπή επικράτεια (εκτός δηλαδή των ορίων
των δύο Διαχειριστών που προαναφέρθηκαν), σύμφωνα με το πρόγραμμα ανάπτυξης που έχει υποβάλει στη ΡΑΕ προς έγκριση.

Επισημαίνεται επίσης, ότι η ΔΕΠΑ κατέχει ήδη άδεια προμήθειας φυσικού αερίου σε επιλέγοντες πελάτες σε όλη την ελληνική επικράτεια. Παράλληλα οι δύο εταιρείες παροχής αερίου, στις οποίες η ΔΕΠΑ κατέχει το 51% (ΕΠΑ Αττικής και ΕΠΑ Θεσσαλονίκης-Θεσσαλίας) αποκτούν δικαίωμα προμήθειας φυσικού αερίου σε όλη την επικράτεια, και έχουν ήδη υποβάλει στη ΡΑΕ σχετικές αιτήσεις αδειοδότησης. Έτσι, η άρση της αποκλειστικότητας προμήθειας αερίου αφορά τόσο τη ΔΕΠΑ όσο και τις δύο ΕΠΑ.

Η σύνθετη αυτή παρουσία του δεσπόζοντα προμηθευτή σε όλο το φάσμα δραστηριοτήτων φυσικού αερίου (χονδρική, διανομή και λιανική) και ενδεχομένως, με πολλαπλούς τρόπους στην ίδια γεωγραφική επικράτεια, δύναται να εγείρει ζητήματα ανταγωνισμού και συνιστά ένα από τα θέματα που τίθενται από τους Θεσμούς σε επίπεδο εθνικής διαπραγμάτευσης.

γ) Το πλήρες άνοιγμα της λιανικής αγοράς, ώστε το σύνολο των καταναλωτών
φυσικού αερίου, συμπεριλαμβανομένων των οικιακών, να είναι επιλέγοντες, από την 1^η Ιανουαρίου 2018. Επιπρόσθετα, επέρχεται αυτομάτως και
ο τερματισμός των παλαιότερων συμβάσεων προμήθειας αερίου μεταξύ ΔΕΠΑ και
ΕΠΑ. Οι ΕΠΑ επομένως, θα μπορούν από 1.1.2018 να επιλέγουν ελεύθερα τον προμηθευτή τους για το αέριο που θα διοχετεύουν στους πελάτες τους.

IV.  Το Νέο Ρυθμιστικό Πλαίσιο

Προκειμένου να υλοποιηθούν οι σημαντικές αυτές μεταρρυθμίσεις για την αναδιοργάνωση του τομέα της λιανικής, ήταν αναγκαία η ανάπτυξη και προσαρμογή του ρυθμιστικού πλαισίου, ώστε να διασφαλιστεί ο αποτελεσματικός
διαχωρισμός των δραστηριοτήτων διανομής και προμήθειας, να εισαχθούν κανονισμοί για τη δραστηριοποίηση των συμμετεχόντων στο νέο πλαίσιο και να αποτυπωθούν οι κανόνες  λειτουργίας της νέας αγοράς. Πιο συγκεκριμένα:

1) Τον Σεπτέμβριο του 2016, η ΡΑΕ ενέκρινε τον Κανονισμό Τιμολόγησης δικτύων διανομής, για τα επτά δίκτυα της χώρας, κατόπιν δύο δημοσίων διαβουλεύσεων. Η μεθοδολογία τιμολογίων που υιοθετήθηκε εδράζεται στην ανάκτηση του απαιτούμενου εσόδου, ρυθμιστικά καθοριζόμενου, για κάθε Διαχειριστή δικτύου.

Βασικές παράμετροι της μεθοδολογίας που διέπει τις χρεώσεις διανομής είναι:

• H έγκριση εύλογης απόδοσης επί των επενδυμένων κεφαλαίων των Διαχειριστών. Το μεσοσταθμικό κόστος κεφαλαίου (ονομαστικό, προ φόρου) τέθηκε ίσο με 9.23%.
• H παροχή κινήτρων στους Διαχειριστές για την αποδοτική λειτουργία (μείωση λειτουργικών εξόδων) των δικτύων τους.
• Η παροχή κινήτρων για νέες επενδύσεις ανάπτυξης του δικτύου μέσω προσαύξησης της απόδοσης κατά 1.5%, εφόσον οι Διαχειριστές υπερβούν τους στόχους που έχουν τεθεί.
• Η παροχή κινήτρων για την περαιτέρω διείσδυση του φυσικού αερίου στα υφιστάμενα δίκτυα και την καλύτερη αξιοποίησή τους. Τα κίνητρα περιλαμβάνουν την έγκριση δωρεάν τελών σύνδεσης καθώς και χορήγηση της εσωτερικής εγκατάστασης.

Βασική προϋπόθεση είναι ότι οι νέες επενδύσεις, καθώς και οι προωθητικές ενέργειες διείσδυσης του αερίου, δεν θα επιβαρύνουν τη μέση χρέωση χρήσης των δικτύων διανομής. Έτσι, τα οφέλη που θα προκύπτουν από την αύξηση των όγκων θα αντισταθμίζουν το κόστος των επενδύσεων μεσοπρόθεσμα και θα προκύπτει θετικό πρόσημο για το σύνολο των καταναλωτών, είτε πρόκειται για υφιστάμενες συνδέσεις είτε για νέες.

Επισημαίνεται ότι τα τιμολόγια διανομής εδράζονται στην αρχή της κοστοστρέφειας. Έτσι, κάθε δίκτυο διανομής διέπεται από εξατομικευμένα τιμολόγια, που αντανακλούν τη διακριτή ρυθμιζόμενη περιουσιακή βάση στη συγκεκριμένη γεωγραφική επικράτεια.  Επιπρόσθετα, το κόστος της επένδυσης επιμερίζεται στις διάφορες κατηγορίες καταναλωτών βάσει του κόστους που προκαλείται στο δίκτυο διανομής.  Επίσης, όλα τα στοιχεία επαλήθευσης των τιμολογίων είναι δημοσιευμένα.

2) Για τη διαμόρφωση των τιμολογίων προμήθειας σε μη επιλέγοντες Πελάτες για το έτος 2017, δηλαδή πριν την πλήρη απελευθέρωση, η ΡΑΕ, βασισμένη στη διεθνή πρακτική και ενσωματώνοντας τις ιδιαιτερότητες της ελληνικής πραγματικότητας, εφάρμοσε τις ακόλουθες αρχές:

α) αντανάκλαση του πραγματικού κόστους προμήθειας φυσικού αερίου.

β) μετακύλιση των ρυθμιζόμενων χρεώσεων για τη χρήση του συστήματος μεταφοράς και του δικτύου διανομής φυσικού αερίου.

γ) εξασφάλιση της ανάκτησης του κόστους της προσφερόμενης υπηρεσίας (κατά το μέρος που αφορά στο κόστος της δραστηριότητας εμπορίας και διαχείρισης του συνόλου των μη επιλεγόντων πελατών).

δ) ανάκτηση ενός εύλογου κέρδους. 

Έχοντας προσδιορίσει τις αρχές αυτές, η ΡΑΕ προέβη σε διεξοδικό έλεγχο των στοιχείων κόστους των εταιρειών προμήθειας αερίου, και κατέληξε στην έγκριση ενός μικτού περιθωρίου κέρδους, τέτοιου ώστε να διασφαλίζονται τρείς στόχοι: 

- η  ομαλή λειτουργία των ΕΠΑ σε ένα υγιές πλαίσιο,

- η αποτροπή μη εύλογων επιβαρύνσεων των καταναλωτών.

- η άρση εμποδίων εισόδου σε δυνητικούς ανταγωνιστές των ΕΠΑ, ώστε να εισέλθουν στην αγορά φυσικού αερίου και να ενισχυθεί ο ανταγωνισμός.

Για λόγους διασφάλισης του εμπορικού απορρήτου των εταιρειών, δεν ήταν εφικτή η ανακοίνωση των εγκεκριμένων περιθωρίων κέρδους, και κατά συνέπεια, οι εν λόγω ΕΠΑ ανακοινώνουν ανά μήνα τα ισχύοντα τιμολόγια ανά κατηγορία τελικών καταναλωτών. Παράλληλα, η ΡΑΕ ελέγχει την ορθή εφαρμογή της Απόφασής της.

Σημειώνεται ότι κατά την έναρξη εφαρμογής της παραπάνω ρυθμιστικής προσέγγισης, δηλαδή τον Ιανουάριο του 2017, ανέκυψαν μειώσεις στις τελικές τιμές καταναλωτών, συγκριτικά με τα αντίστοιχα επίπεδα του προηγούμενου διαστήματος, για όλες τις κατηγορίες τιμολογίων υπό το προηγούμενο καθεστώς. Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα, διαφάνηκε ότι οι μειώσεις υπερέβησαν σε σημαντικό βαθμό και την υποχώρηση που προκλήθηκε από την μείωση του ΕΦΚ, αντισταθμίζοντας και την αύξηση που είχε σημειωθεί προηγουμένως στις χρεώσεις μεταφοράς (τιμολόγια ΔΕΣΦΑ).

Η εξέλιξη των τιμολογίων προμήθειας για τους μη επιλέγοντες πελάτες παρέμεινε ικανοποιητική και στη συνέχεια, παρά τους αστάθμητους εξωγενείς παράγοντες. Ειδικότερα, μια παράμετρος που άσκησε, συγκυριακά, ανοδικές πιέσεις στα τιμολόγια προμήθειας ήταν η ενεργειακή κρίση που εκδηλώθηκε τους χειμερινούς μήνες. Λόγω των πρόσθετων ποσοτήτων LNG που εισήχθησαν, μεταβλήθηκε ουσιωδώς το μηνιαίο μίγμα (αερίου από αγωγούς και LNG) στο χαρτοφυλάκιο του δεσπόζοντος προμηθευτή και κατ’ επέκταση το κόστος του μίγματος. Καθώς η μηνιαία τιμή προμήθειας που παρέχεται στις ΕΠΑ, για τους μη επιλέγοντες πελάτες τους, προσδιορίζεται με βάση τη σύνθεση του μίγματος, η αντανάκλαση του κόστους της κρίσης, βάσει των όρων των σχετικών συμβάσεων, ήταν αναπόφευκτη. Ωστόσο, θα πρέπει να τονιστεί ότι ήδη διαφαίνεται μια κουλτούρα διαχείρισης ρίσκου και ανάπτυξης επιλογών στη δραστηριότητα της προμήθειας, η οποία θα επιτρέπει την καλύτερη αντιμετώπιση αστάθμητων συνθηκών στο μέλλον. 

Καθώς όλοι οι καταναλωτές φυσικού αερίου από τον Ιανουάριο 2018 θα μπορούν να έχουν πρόσβαση σε περισσότερους του ενός προμηθευτές, η απελευθέρωση της αγοράς αναμένεται να οδηγήσει στην ενίσχυση του ανταγωνισμού στην προμήθεια φυσικού αερίου. Η εξέλιξη αυτή είναι εύλογο να αποτυπωθεί και στα επίπεδα των τιμολογίων που θα διαμορφωθούν, με τις εκπτώσεις που θα προκύψουν να εξαρτώνται εν μέρει, και από τις περιφερειακές ή διεθνείς συνθήκες στον τομέα του φυσικού αερίου.

3) Η ΡΑΕ τον Φεβρουάριο του 2017 ενέκρινε κοινό Κώδικα Διαχείρισης για τα επτά δίκτυα διανομής φυσικού αερίου της χώρας. Ο Κώδικας διέπει ουσιαστικά τις σχέσεις του Διαχειριστή με τους χρήστες των δικτύων και τους τελικούς πελάτες. Ενδεικτικά, ο Κώδικας ορίζει:

- τις υπηρεσίες που περιλαμβάνονται στη βασική δραστηριότητα των Διαχειριστών και οι οποίες αποζημιώνονται από τα τιμολόγια διανομής.

- κοινούς και διαφανείς κανόνες αναφορικά με τη λειτουργία και την πρόσβαση στα δίκτυα διανομής.

Σημειώνεται ότι η πρόσβαση στα δίκτυα καθίσταται εφικτή μέσα από τη σύναψη μιας πρότυπης σύμβασης χρήσης του δικτύου με τον Διαχειριστή δικτύου, αφού έχει προηγηθεί η εγγραφή του χρήστη στο μητρώο χρηστών του ΕΣΦΑ. Κάθε σημείο παράδοσης (καταναλωτής) μπορεί να επιλέξει τον χρήστη διανομής του (προμηθευτή). Προς το παρόν, 57 εταιρείες έχουν εγγραφεί στο προαναφερθέν μητρώο.

4) Τον Αύγουστο του 2017, η ΡΑΕ υπέβαλε Γνωμοδότηση προς τον Υπουργό Ενέργειας σχετικά με την τροποποίηση του υφιστάμενου Κανονισμού Αδειών. Ο νέος Κανονισμός θέτει συγκεκριμένους κανόνες για τους κατόχους άδειας φυσικού αερίου, με ιδιαίτερη έμφαση στην εισαγωγή ασφαλιστικών δικλείδων αλλά και στην άρση διοικητικών εμποδίων. Ο αναθεωρημένος Κανονισμός αφορά στη χορήγηση των ακόλουθων Αδειών:

- ΑΣΦΑ (Ανεξάρτητο Σύστημα Φυσικού Αερίου) και Διαχείρισης ΑΣΦΑ, δηλαδή Αγωγοί Υψηλής Πίεσης, Εγκαταστάσεις Υγροποιημένου Φυσικού Αερίου (ΥΦΑ) και Εγκαταστάσεις Αποθήκευσης.

- Διανομής και Διαχείρισης Δικτύου Διανομής (Αγωγοί Μέσης και Χαμηλής Πίεσης)

- Προμήθειας, εντός και εκτός δικτύων, συμπεριλαμβανομένου του Συμπιεσμένου Φυσικού Αερίου (CNG) καθώς και του LNG.

IV. Επικείμενες Ρυθμιστικές Εξελίξεις

1) Κατά την τρέχουσα χρονική περίοδο, η ΡΑΕ επεξεργάζεται το σχέδιο Κανονισμού Μετρήσεων που έχει υποβληθεί από τους Διαχειριστές δικτύων διανομής. Ο Κανονισμός Μετρήσεων διέπει όλα τα τεχνικά θέματα των μετρήσεων όπως τον τρόπο διεξαγωγής τους, τους κανόνες μέτρησης και την ακρίβεια των μετρήσεων. Ένας από τους βασικούς στόχους είναι πολλαπλοί χρήστες να έχουν πρόσβαση στο ίδιο ωρομετρούμενο σημείο παράδοσης.

2) Παράλληλα, η ΡΑΕ επεξεργάζεται σχέδιο Κώδικα Προμήθειας φυσικού αερίου, το οποίο έχει ήδη τεθεί σε δημόσια διαβούλευση και πλέον, αξιολογούμε τα σχόλια που έχουν υποβληθεί. Ο Κώδικας διέπει τη σχέση των προμηθευτών με τους καταναλωτές φυσικού αερίου σε θέματα όπως: δημοσιοποίηση τιμολογίων προμήθειας, προσυμβατική διαδικασία, περιεχόμενο σύμβασης προμήθειας, καταγγελία σύμβασης, εξόφληση λογαριασμών, περιπτώσεις διακοπής προμήθειας, ληξιπρόθεσμες οφειλές και εξυπηρέτηση πελατών.

Εν γένει, οι συμβάσεις προμήθειας δεν θα πρέπει να περιέχουν καταχρηστικούς όρους ούτε να περιορίζουν τον ανταγωνισμό. Κρίσιμης σημασίας είναι η δυνατότητα των καταναλωτών για αλλαγή προμηθευτή (switching) χωρίς επιβάρυνση. Ειδικά στην περίπτωση του φυσικού αερίου, διαφαίνεται αναγκαία η επιτόπια εκκαθαριστική μέτρηση της κατανάλωσης πριν την αλλαγή προμηθευτή. Η διαδικασία αλλαγής πρέπει να είναι κατά το δυνατόν σύντομη και οπωσδήποτε να μην υπερβαίνει τις τρεις εβδομάδες. Παράλληλα, η αλλαγή προμηθευτή ως μέσο για «απαλλαγή» από ληξιπρόθεσμες οφειλές είναι μια εξέλιξη που θα πρέπει να αποφευχθεί. Στο σημείο αυτό, μπορούν να υιοθετηθούν κατάλληλες ρυθμίσεις, με βάση και την πρακτική που εφαρμόζεται στον ηλεκτρισμό. Είναι επίσης ιδιαίτερα σημαντική η αντικειμενική και έγκαιρη ενημέρωση των καταναλωτών για τους ρόλους και τις αρμοδιότητες των εμπλεκόμενων εταιρειών. Θα ήταν χρήσιμο να εκδοθούν σαφείς οδηγίες με ρητές αναφορές και εύληπτες επεξηγήσεις, έτσι να μην προκαλείται σύγχυση στους καταναλωτές σχετικά με τις διακριτές υπηρεσίες που προσφέρονται από τους προμηθευτές και τους Διαχειριστές των δικτύων.

3) Οι Διαχειριστές των δικτύων διανομής αναμένεται να υποβάλλουν στη ΡΑΕ προς έγκριση, έως το τέλος Νοεμβρίου 2017,  μια κοινή μεθοδολογία για τον προσδιορισμό των τυπικών χαρακτηριστικών κατανάλωσης καθώς και των τυπικών καμπυλών κατανάλωσης, συνολικά αλλά και ανά κατηγορία πελατών, έτσι ώστε να τεθούν σε εφαρμογή από την 1^η Ιανουαρίου 2018.

Η μεθοδολογία θα είναι  βασισμένη σε βέλτιστες ευρωπαϊκές πρακτικές, ιδίως από την γειτονική αγορά της Ιταλίας, και θα προσαρμόζεται στην εξέλιξη της αγοράς. Στην τεχνική προσέγγιση θα λαμβάνονται υπόψη η χρήση φυσικού αερίου, το εβδομαδιαίο προφίλ χρήσης καθώς και οι κλιματολογικές συνθήκες. Κύριος στόχος είναι να καταστούν οι Διαχειριστές έτοιμοι να παράγουν και να κοινοποιούν στους προμηθευτές αξιόπιστες πληροφορίες και δεδομένα για επιμέρους κατηγορίες καταναλωτών. Έτσι, θα μπορεί να διενεργείται η κατανομή των ποσοτήτων αερίου των μη ωρομετρούμενων πελατών (κυρίως οικιακών). Μέσω δηλαδή των τυπικών καμπυλών κατανάλωσης, θα κατανέμεται σε μηνιαία βάση, η ημερήσια κατανάλωση κάθε χρήστη διανομής.

4) Έγκριση Προγραμμάτων Ανάπτυξης και Πλαίσιο CNG

Τα πενταετή προγράμματα ανάπτυξης που έχουν υποβληθεί από τους τρεις Διαχειριστές Διανομής στη ΡΑΕ προς έγκριση, παρά τις διαφοροποιήσεις τους, υποδεικνύουν, εν γένει, μια ισχυρή επενδυτική δυναμική. Σε οικονομικούς όρους, οι προτεινόμενες επενδύσεις υπερβαίνουν συνολικά τα 200 εκατ. € εντός της προσεχούς πενταετίας. Σε πρακτικούς όρους, οι επενδύσεις αυτές συνεπάγονται την κατασκευή 1.600 χμ. νέου  δικτύου χαμηλής πίεσης, ενώ εκτιμάται ότι οι νέες συνδέσεις θα υπερβούν τις 100 χιλιάδες σε ένα σημαντικό τμήμα της ελληνικής επικράτειας. Επισημαίνεται ότι αν κάποιος Διαχειριστής δεν υλοποιήσει μια εγκεκριμένη επένδυση εντός χρονικού διαστήματος 18 μηνών, τότε η δυνατότητα ανάπτυξης του δικτύου εκεί μπορεί να χορηγηθεί σε άλλον κάτοχο άδειας διανομής που θα εκδηλώσει ενδιαφέρον.

Προκειμένου να αξιολογηθούν τα προγράμματα ανάπτυξης, ιδίως ως προς τις οικονομικές τους επιπτώσεις στις χρεώσεις διανομής, θα πρέπει καταρχάς, να προσδιοριστεί το ρυθμιστικό πλαίσιο για μια σημαντική δραστηριότητα: την τροφοδοσία απομακρυσμένων περιοχών, όπου δεν υφίστανται δίκτυα αγωγών, μέσω συμπιεσμένου (CNG) ή υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG). Η εναλλακτική αυτή προσέγγιση, που ονομάζεται συχνά εικονικός αγωγός (virtual pipeline) βασίζεται σε σύστημα συμπίεσης, μεταφοράς και αποσυμπίεσης του φυσικού αερίου. H οικονομική διάσταση της νέας αυτής δραστηριότητας εξαρτάται από την εγγύτητα της συγκεκριμένης περιοχής στο υφιστάμενο δίκτυο, το δυναμικό της κατανάλωσης εκεί αλλά και την ρυθμιζόμενη ή μη, διάσταση των επιμέρους παραμέτρων της.

Είναι ενδεικτικό ότι οι προτάσεις που έχουν υποβληθεί από επιμέρους Διαχειριστές για τον εφοδιασμό απομακρυσμένων δικτύων είναι αρκετά διαφοροποιημένες. Η αξιολόγηση τους από τη ΡΑΕ καλείται να συνδυάσει τις προβλέψεις του κοινοτικού πλαισίου, την ασφάλεια τροφοδοσίας, την ανταγωνιστικότητα,  και τις οικονομικές συνέπειες για τους καταναλωτές. Μια από τις προτεινόμενες προσεγγίσεις είναι οι Διαχειριστές να εγκαθιστούν τις απαραίτητες υποδομές (αποτελούμενες από αποσυμπιεστές, μετρητές, εναλλάκτες θερμότητας, παροχές ηλεκτρικού ρεύματος κλπ) και στα σημεία αυτά, να παρέχεται ελεύθερη πρόσβαση σε προμηθευτές αερίου. Δεσμεύοντας σημεία των υποδομών αυτών μέσω μιας διαδικασίας τύπου «open season», οι προμηθευτές θα μπορούσαν να μεταφέρουν, να αποθέτουν ή να συνδέουν δικές τους δεξαμενές ή βυτία αποθήκευσης CNG.

Μια εναλλακτική προσέγγιση που έχει προταθεί είναι η ένταξη των δραστηριοτήτων συμπίεσης και μεταφοράς CNG στις δραστηριότητες της διανομής, εφόσον μπορεί να τεκμηριωθεί η συμβατότητα με το κοινοτικό δίκαιο σχετικά με τη φύση των δραστηριοτήτων που μπορεί να υπαχθούν στους Διαχειριστές. Στο πλαίσιο αυτό, προκειμένου να μην επιβαρυνθούν υπέρμετρα οι καταναλωτές μιας απομακρυσμένης περιοχής, γεγονός που θα ακύρωνε την ελκυστικότητα των νέων συνδέσεων εκεί, προκύπτει πιθανώς μια κοινωνικοποίηση του κόστους, πρακτικά ένας επιμερισμός του στο ευρύτερο δίκτυο διανομής.

Γενικότερα, τα ζητήματα που ανακύπτουν κατά τον καθορισμό του πλαισίου που θα διέπει το CNG εμφανίζουν πιθανώς κάποιες αναλογίες με τις υπηρεσίες κοινής ωφέλειας, που έχουν προσδιοριστεί στον ηλεκτρισμό. Ο στόχος στην περίπτωση του ηλεκτρισμού είναι η διατήρηση μιας ενιαίας τιμής στην ελληνική επικράτεια, παρά τα υψηλά κόστη παραγωγής ενέργειας στα μη διασυνδεδεμένα νησιά.

V. Σύνοψη

Οι μεταρρυθμίσεις που υλοποιούνται κατά το τρέχον έτος στη λιανική αγορά φυσικού αερίου αποβλέπουν στην ενίσχυση του ανταγωνισμού στον τομέα της προμήθειας αερίου αλλά και στην αποτελεσματικότερη ανάπτυξη των δικτύων διανομής στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας, μέσα από ένα διαφανές και συγκροτημένο ρυθμιστικό πλαίσιο, που θα επιτρέπει την πρόσβαση εναλλακτικών προμηθευτών. Αρκετές προκλήσεις, όπως οι μεθοδολογίες για τον καθορισμό των τιμολογίων διανομής και τη διαμόρφωση των τιμολογίων προμήθειας για μη επιλέγοντες πελάτες για το μεταβατικό έτος 2017, ολοκληρώθηκαν επιτυχώς, ήδη από το 2016.  Επιπλέον, εισήχθησαν δύο σημαντικές ρυθμιστικές αρχές:

α) Ότι η διείσδυση του φυσικού αερίου, ως δυνατότητα πρόσβασης για όλους τους καταναλωτές αλλά και ως καταλυτική εξέλιξη για την ενεργειακή μετάβαση σε χαμηλότερους ρύπους, ενισχύεται, εμπράκτως, μέσω κατάλληλων ρυθμιστικών κινήτρων. Τα κίνητρα αυτά περιλαμβάνουν την πρόσθετη απόδοση στους Διαχειριστές δικτύων σε περίπτωση υπέρβασης των αναπτυξιακών στόχων που έχουν τεθεί, καθώς και προωθητικές δράσεις σε νέους καταναλωτές (δωρεάν τέλη σύνδεσης και χορηγήσεις των εσωτερικών εγκαταστάσεων).

β) Ότι η ανάπτυξη των δικτύων οφείλει να υλοποιηθεί με τρόπο δομημένο και ισορροπημένο, ώστε να αποφευχθούν μη εύλογες επιβαρύνσεις των καταναλωτών. Επιπλέον, είναι σημαντικό να τεκμηριώνεται από τους Διαχειριστές δικτύου ότι από τα επενδυτικά σχέδια αλλά και τις προωθητικές τους ενέργειες, απορρέουν οφέλη τόσο για νέους όσο και για υφιστάμενους πελάτες. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι μέσα από την αναμενόμενη αύξηση των όγκων του φυσικού αερίου θα αντισταθμίζεται μεσοπρόθεσμα η επίδραση των επενδυτικών δαπανών στις χρεώσεις διανομής.

Το θεσμικό πλαίσιο που διαμορφώνεται κατά την τρέχουσα περίοδο μέσω Αποφάσεων ή Γνωμοδοτήσεων της ΡΑΕ περιλαμβάνει κομβικά κανονιστικά κείμενα, όπως ο Κώδικας Προμήθειας, ο αναθεωρημένος Κώδικας Διαχείρισης Δικτύων Διανομής, ο Κανονισμός Μετρήσεων, ο νέος Κανονισμός Αδειών φυσικού αερίου, το ρυθμιστικό πλαίσιο που θα διέπει την αλυσίδα του CNG και η έγκριση των επενδυτικών πλάνων των Διαχειριστών Διανομής.   

Οι πρώτες ενδείξεις από τον διαχωρισμό των δραστηριοτήτων προμήθειας και διανομής είναι ήδη ενθαρρυντικές. Ενδεικτικά, σε αντιδιαστολή με την υποτονική διείσδυση του φυσικού αερίου κατά την δεκαπενταετία που προηγήθηκε, τα σχέδια ανάπτυξης των δικτύων που υποβλήθηκαν προσφάτως στη ΡΑΕ προς έγκριση, παρά τις διαφοροποιήσεις τους, υποδεικνύουν μια ισχυρή επενδυτική δυναμική. Η δυναμική αυτή συμπυκνώνεται σε συνολικές εκτιμώμενες επενδύσεις πλέον των 200 εκατ. €, την κατασκευή 1.600 χμ. νέου  δικτύου χαμηλής πίεσης κατά την προσεχή πενταετία, και την επέκταση του φυσικού αερίου σε πλήθος νέων περιοχών.

Επιπλέον, τα τιμολόγια προμήθειας για τους μη επιλέγοντες πελάτες εξελίχθηκαν ικανοποιητικά κατά το τρέχον έτος, αντισταθμίζοντας σε σημαντικό βαθμό εξωγενείς παράγοντες, όπως το πρόσθετο κόστος της ενεργειακής κρίσης που εκδηλώθηκε το χειμώνα. Επιπρόσθετα, για τους επιλέγοντες πελάτες, αναδύονται περισσότερες επιλογές τιμολόγησης, με αφετηρία την τιμή εκκίνησης της ετήσιας δημοπρασίας της ΔΕΠΑ και την προσθήκη ενός περιθωρίου, η διαφοροποίηση του οποίου υπόκειται στον ανταγωνισμό.

Η επικείμενη πλήρης απελευθέρωση της λιανικής αγοράς φυσικού αερίου από 1.1.2018 θα σημάνει τη δυνατότητα αλλαγής προμηθευτή και για τους οικιακούς καταναλωτές. Η εξέλιξη αυτή αναμένεται να δημιουργήσει πολλαπλές επιλογές αλλά και ανταγωνιστικές πιέσεις στα τιμολόγια προμήθειας για δύο πρόσθετους λόγους.  Πρώτον, μια σημαντική εξέλιξη, με θετικό αντίκτυπο και στην προμήθεια, έχει συντελεστεί στο επίπεδο του Συστήματος φυσικού αερίου και είναι το άνοιγμα του Σιδηροκάστρου, δηλαδή του διασυνδετικού σημείου Ελλάδας και Βουλγαρίας. Πρόκειται για ένα κομβικό σημείο με ισχυρή περιφερειακή διάσταση, στο οποίο κυριαρχούσαν μέχρι πρότινος οι μακροχρόνιες συμβάσεις. Οι κοινές δημοπρασίες που διενεργούνται πλέον εκεί για την κατανομή δυναμικότητας, σε πλήρη συμμόρφωση με το κοινοτικό δίκαιο, επιτρέπουν τη δραστηριοποίηση εναλλακτικών προμηθευτών πέραν του δεσπόζοντος παίκτη και τη διοχέτευση σημαντικών ποσοτήτων αερίου σε ανταγωνιστικές τιμές στην ελληνική αγορά. Ενδεχόμενη εφαρμογή του κοινοτικού πλαισίου στο διασυνδετικό σημείο με την Τουρκία (Κήποι), μέσω συμφωνίας διασύνδεσης (Interconnection Agreement) των δύο όμορων Διαχειριστών Συστήματος, μπορεί να δημιουργήσει μια πρόσθετη δυναμική, ενισχύοντας τη διαφοροποίηση των πηγών και κατ’ επέκταση το φάσμα επιλογών και ευκαιριών για τους προμηθευτές.

Δεύτερον, το άνοιγμα της λιανικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας κατά το τελευταίο έτος, μέσα από τη διενέργεια των δημοπρασιών τύπου ΝΟΜΕ, έχει οδηγήσει σε ένα φάσμα τιμολογίων ηλεκτρισμού, με αισθητές μειώσεις σε αρκετές περιπτώσεις, συγκριτικά με τις ανταγωνιστικές χρεώσεις της δεσπόζουσας εταιρείας. Στο πλαίσιο αυτό, αρκετοί προμηθευτές αναμένεται να αναπτύξουν διττή δραστηριότητα, τόσο στον ηλεκτρισμό όσο και στο φυσικό αέριο, όπως διαφαίνεται και από τις αιτήσεις αδειοδότησης που έχουν υποβληθεί στη ΡΑΕ. Τα συνδυαστικά αυτά προϊόντα, που θα περιλαμβάνουν ενδεχομένως και πρόσθετες υπηρεσίες (όπως η εξοικονόμηση ενέργειας), θα αξιοποιούν συνέργειες και οικονομίες κλίμακας, επιτρέποντας περαιτέρω μειώσεις στα τιμολόγια της ενέργειας.

Η αντικειμενική και εύληπτη ενημέρωση των καταναλωτών για τις αλλαγές που συντελούνται στη λιανική αγορά φυσικού αερίου και τα οφέλη που απορρέουν για τους καταναλωτές, είναι καταλυτικής σημασίας για την επίτευξη των στόχων της απελευθέρωσης του τομέα, εξίσου σημαντική με την αποτελεσματική ρυθμιστική εποπτεία. Η Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας, παρά την υποστελέχωσή της και τη συνεχή διεύρυνση του αντικειμένου της, παραμένει προσηλωμένη και στους δύο επιμέρους στόχους. Άλλωστε, το έργο των ρυθμιστών δεν αποτυπώνεται στο πλήθος και τον όγκο των κανονιστικών κειμένων που εκδίδουμε, αλλά στους δείκτες ποιότητας, την προστιθέμενη αξία και τις επιλογές που προκύπτουν για τους καταναλωτές ενέργειας μέσα από την ενίσχυση του ανταγωνισμού.  

-----

Το παρόν άρθρο βασίζεται σε ομιλία της Νεκταρίας Καρακατσάνη, μέλους της ΡΑΕ, στην Ακαδημία Ενέργειας «Energy Union Future Leaders», που διοργανώθηκε από το Greek Energy Forum, το Πανεπιστήμιο Πειραιά και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Το κείμενο αποτυπώνει προσωπικές σκέψεις της ομιλήτριας.