Πράσινες επενδύσεις δισεκατομμυρίων στη Μέση Ανατολή - Οι προσπάθειες διαφοροποίησης των χωρών του Κόλπου και των πετρελαϊκών εταιριών

Καθώς οι αγορές πετρελαίου σείονται στον απόηχο της κλιμάκωσης της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή ένα έντονο παράδοξο είναι σε εξέλιξη: η ίδια η περιοχή που φιλοξενεί το πιο κρίσιμο θαλάσσιο «σημείο ασφυξίας» υδρογονανθράκων στον κόσμο επιταχύνει παράλληλα τις προσπάθειές της να μειώσει την εξάρτησή της από το πετρέλαιο.

Σε νέα ανάλυσή του που δημοσιεύθηκε από τον βετεράνο οικονομικό συντάκτη Alex Kimani στο Safehaven.com, η προειδοποίηση είναι σαφής. Η JPMorgan Chase προβλέπει πλέον ότι το Brent θα μπορούσε να εκτιναχθεί στα 120 δολάρια το βαρέλι, εάν μια γενικευμένη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή διαταράξει για παρατεταμένο διάστημα τις ροές πετρελαίου μέσω των Στενών του Ορμούζ.

Η τράπεζα εκτιμά ότι οι παραγωγοί του Κόλπου θα μπορούσαν να διατηρήσουν κανονικά επίπεδα παραγωγής μόνο για περίπου 25 ημέρες σε περίπτωση πλήρους αποκλεισμού των Στενών. Έπειτα, οι αποθηκευτικοί χώροι θα κορεστούν, οδηγώντας σε διακοπή της περιφερειακής παραγωγής. Με περίπου 20 έως 21 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως —περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης— να διέρχονται από τα Στενά, οι επιπτώσεις για τις ενεργειακές αγορές είναι τεράστιες.

Οι τιμές έχουν ήδη αντιδράσει έντονα. Μετά την «Επιχείρηση Epic Fury», την κοινή στρατιωτική επιχείρηση ΗΠΑ–Ισραήλ που οδήγησε στον θάνατο του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, και στόχευσε πυραυλικές υποδομές και ανώτερα στελέχη, το Brent σημείωσε άνοδο σχεδόν 9% στις πρώτες συναλλαγές. Το West Texas Intermediate αυξήθηκε σχεδόν κατά 8%. Το Ιράν απάντησε με επιθέσεις πυραύλων και drones κατά του Ισραήλ και αμερικανικών βάσεων στον Κόλπο, εντείνοντας τους φόβους για ευρύτερη περιφερειακή ανάφλεξη.

Ενεργειακός μετασχηματισμός 

Σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή βρίσκεται σε εξέλιξη ένας βαθύς ενεργειακός μετασχηματισμός. Για δεκαετίες, τα έσοδα από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο χρηματοδότησαν εντυπωσιακούς ορίζοντες πόλεων, υποδομές παγκόσμιας κλάσης και γενναιόδωρες δημόσιες δαπάνες. Σήμερα, πολλές από τις κορυφαίες παραγωγούς χώρες της περιοχής εισέρχονται σε ένα νέο κεφάλαιο: διαφοροποιούν το ενεργειακό τους μείγμα και τις οικονομίες τους, ενόψει μιας παγκόσμιας στροφής μακριά από τα ορυκτά καύσιμα.

Χώρες όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ και το Κουβέιτ έχουν υιοθετήσει συνολικές εθνικές στρατηγικές με στόχο τη μείωση των εκπομπών άνθρακα, την επέκταση της δυναμικότητας των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και την ανάπτυξη νέων κλάδων, όπως οι καθαρές τεχνολογίες και το πράσινο υδρογόνο. 

Για μεγάλο μέρος του τελευταίου μισού αιώνα, οι υδρογονάνθρακες αποτέλεσαν τη βάση της ταχείας ανάπτυξης. Οι εξαγωγές ενέργειας παρείχαν το κεφάλαιο για την κατασκευή αεροδρομίων, λιμανιών, αυτοκινητοδρόμων, νοσοκομείων και πανεπιστημίων. Οι πολίτες αυτών των κρατών απολαμβάνουν ορισμένα από τα υψηλότερα επίπεδα διαβίωσης στην περιοχή. Ωστόσο, η μεγάλη εξάρτηση από ένα και μόνο εμπόρευμα έχει επίσης καταστήσει τις οικονομίες ευάλωτες στη μεταβλητότητα των τιμών και σε μακροπρόθεσμους διαρθρωτικούς κινδύνους.

Καθώς οι κλιματικές πολιτικές παγκοσμίως γίνονται αυστηρότερες και οι επενδύσεις κατευθύνονται ολοένα και περισσότερο σε τεχνολογίες χαμηλών εκπομπών άνθρακα, οι κυβερνήσεις σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή αναπροσαρμόζουν τη στρατηγική τους. Σύμφωνα με περιφερειακές προβλέψεις, η εγκατεστημένη ισχύς φωτοβολταϊκών στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική (MENA) αναμένεται να δεκαπλασιαστεί έως το 2035. Μέχρι τότε, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα μπορούσαν να καλύπτουν περίπου το ένα τέταρτο της ηλεκτροπαραγωγής της περιοχής. Η πυρηνική ισχύς προβλέπεται επίσης να τριπλασιαστεί κατά την ίδια περίοδο.

ΗΑΕ: Ένα όραμα για μηδενικές καθαρές εκπομπές

Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν τοποθετηθεί στην πρώτη γραμμή αυτής της μετάβασης. Έχουν δεσμευθεί να επιτύχουν μηδενικές καθαρές εκπομπές άνθρακα έως το 2050, σε ευθυγράμμιση με τους στόχους της Συμφωνίας των Παρισίων. Η Ενεργειακή Στρατηγική 2050 της χώρας προβλέπει ένα ενεργειακό μείγμα που θα αποτελείται κατά 44% από εναλλακτικές πηγές ενέργειας, 38% από φυσικό αέριο, 12% από «καθαρό» άνθρακα και 6% από πυρηνική ενέργεια.

Έως το 2030, τα ΗΑΕ στοχεύουν να τριπλασιάσουν τη δυναμικότητα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στα 14 γιγαβάτ (GW), να δημιουργήσουν 50.000 νέες θέσεις εργασίας και να αυξήσουν το ποσοστό της εναλλακτικής ενέργειας στο συνολικό ενεργειακό μείγμα στο 30% έως το 2031. Οι στόχοι αυτοί υποστηρίζονται από μεγάλης κλίμακας έργα που βρίσκονται ήδη σε λειτουργία ή υπό κατασκευή.

Μεταξύ αυτών είναι το Mohammed bin Rashid Al Maktoum Solar Park στο Ντουμπάι, ένα από τα μεγαλύτερα ηλιακά πάρκα στον κόσμο. Το έργο αναμένεται να παράγει αρκετή ηλεκτρική ενέργεια ώστε να καλύπτει περίπου 800.000 κατοικίες έως το 2030. Η κλίμακα τέτοιων έργων υπογραμμίζει τη σοβαρότητα των φιλοδοξιών των ΗΑΕ.

Το 2023, η χώρα εγκαινίασε επίσης το πρώτο της πρόγραμμα αιολικής ενέργειας, ένα έργο ισχύος 104 μεγαβάτ σε τέσσερις τοποθεσίες. Παράλληλα, προχώρησε δυναμικά στην ανάπτυξη της πυρηνικής ενέργειας, καθιστάμενη η πρώτη αραβική χώρα που λειτουργεί εμπορικό πυρηνικό σταθμό, σηματοδοτώντας ένα ορόσημο στην περιφερειακή διαφοροποίηση της ενέργειας.

Ταυτόχρονα, τα ΗΑΕ επιδιώκουν να συμβιβάσουν τη συνεχιζόμενη παραγωγή πετρελαίου με τις κλιματικές δεσμεύσεις τους. Η κρατική πετρελαϊκή εταιρεία ADNOC αναπτύσσει το μεγαλύτερο έργο δέσμευσης άνθρακα στην περιοχή MENA. Η εγκατάσταση στοχεύει να δεσμεύει 1,5 εκατομμύριο τόνους διοξειδίου του άνθρακα ετησίως, συμβάλλοντας στον «καθαρισμό» των δραστηριοτήτων ορυκτών καυσίμων, ακόμη και καθώς η παραγωγή αυξάνεται βραχυπρόθεσμα.

Τα ΗΑΕ επενδύουν επίσης σημαντικά στο πράσινο υδρογόνο, με στόχο να καταστούν ένας από τους κορυφαίους παραγωγούς παγκοσμίως έως το 2031. Το υδρογόνο που παράγεται από ανανεώσιμη ηλεκτρική ενέργεια θεωρείται ευρέως ως πιθανό καύσιμο για βαριά βιομηχανία, ναυτιλία και αεροπορία — τομείς που είναι δύσκολο να ηλεκτροποιηθούν.

Σαουδική Αραβία: Κλίμακα και ταχύτητα

Η ενεργειακή μετάβαση της Σαουδικής Αραβίας καθοδηγείται τόσο από αναγκαιότητα όσο και από όραμα. Στο πλαίσιο της ευρύτερης ατζέντας οικονομικών μεταρρυθμίσεων, το βασίλειο διοχετεύει περισσότερα από 40 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως από το Δημόσιο Επενδυτικό Ταμείο (PIF) σε έργα διαφοροποίησης. Κεντρικός πυλώνας αποτελεί η επέκταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

Το Ριάντ στοχεύει οι ανανεώσιμες πηγές να καλύπτουν το 50% της ηλεκτροπαραγωγής έως το 2030. Η εγκατεστημένη ισχύς ανανεώσιμων αναμένεται να φθάσει τα 90 GW έως το τέλος της δεκαετίας, συνοδευόμενη από περίπου 48 γιγαβατώρες αποθηκευτικής ικανότητας για τη σταθεροποίηση της παροχής.

Ένας βασικός παίκτης σε αυτή την προσπάθεια είναι η ACWA Power, η οποία έχει συνάψει συμφωνίες για την ανάπτυξη χαρτοφυλακίου 15 GW ανανεώσιμης ενέργειας. Τα έργα αυτά έχουν σχεδιαστεί ώστε να αυξήσουν ταχέως την παραγωγή πράσινης ηλεκτρικής ενέργειας και να ενισχύσουν την εγχώρια τεχνογνωσία σε τεχνολογίες ηλιακής και αιολικής ενέργειας.

Ίσως η πιο εμβληματική πρωτοβουλία είναι το έργο NEOM Green Hydrogen, μέρος της φουτουριστικής ανάπτυξης NEOM στη βορειοδυτική Σαουδική Αραβία. Με τη στήριξη της Air Products, το έργο πλησιάζει στην ολοκλήρωσή του και αναμένεται να καταστεί το μεγαλύτερο συγκρότημα αμμωνίας παγκοσμίως που τροφοδοτείται από ανανεώσιμες πηγές. Τροφοδοτούμενο από ειδικά σχεδιασμένα ηλιακά και αιολικά πάρκα, θα παράγει πράσινο υδρογόνο για εξαγωγή, τοποθετώντας τη Σαουδική Αραβία ως παγκόσμιο προμηθευτή καθαρής ενέργειας.

Κατάρ και Κουβέιτ: Στοχευμένες στρατηγικές

Το Κατάρ, επί μακρόν ένας από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς υγροποιημένου φυσικού αερίου παγκοσμίως, έχει επίσης δεσμευθεί για μείωση εκπομπών. Έχει υποσχεθεί να μειώσει τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου κατά 25% έως το 2030, καθοδηγούμενο από την Εθνική Στρατηγική Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας του Κατάρ (QNRES). Το σχέδιο προβλέπει εγκατάσταση 4 GW ανανεώσιμης ισχύος κοινής ωφέλειας έως το τέλος της δεκαετίας, κυρίως μέσω ηλιακών πάρκων. Πέρα από τις εκπομπές, η στρατηγική στοχεύει και στη μείωση της πίεσης στις υποδομές του δικτύου και στην ενίσχυση της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας.

Οι στόχοι του Κουβέιτ είναι λιγότερο φιλόδοξοι, αλλά παραμένουν σημαντικοί. Η κυβέρνηση έχει θέσει ως στόχο το 15% της ενέργειας να προέρχεται από ανανεώσιμες πηγές έως το 2030. Μια επένδυση 99 εκατομμυρίων δολαρίων στο ηλιακό έργο Sidrah 500 ισχύος 10 MW αποτελεί ένα πρώτο βήμα. Από μόλις 50 MW εγκατεστημένης ηλιακής ισχύος σήμερα, το Κουβέιτ προβλέπεται να φθάσει τα 2,9 GW έως το 2030, με δυνατότητα επέκτασης σε πάνω από 10 GW έως το 2035.

Ένα περιφερειακό σημείο καμπής

Ο ρυθμός προόδου διαφέρει από χώρα σε χώρα, αλλά η κατεύθυνση είναι σαφής. Τα υψηλά επίπεδα δημόσιων επενδύσεων, τα υποστηρικτικά πολιτικά πλαίσια και οι άφθονοι ηλιακοί πόροι παρέχουν στα κράτη της Μέσης Ανατολής ισχυρή βάση για την επέκταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Σε πολλές περιπτώσεις, η ηλιακή ενέργεια που παράγεται στον Κόλπο συγκαταλέγεται πλέον στις φθηνότερες παγκοσμίως.

Παρά ταύτα, παραμένουν προκλήσεις. Η ενσωμάτωση διαλείπουσας ανανεώσιμης παραγωγής στα υφιστάμενα δίκτυα απαιτεί σημαντικές αναβαθμίσεις και λύσεις αποθήκευσης. Η εξισορρόπηση των συνεχιζόμενων εσόδων από υδρογονάνθρακες — που εξακολουθούν να είναι ζωτικής σημασίας για τα δημόσια οικονομικά — με τους στόχους απανθρακοποίησης απαιτεί προσεκτικό σχεδιασμό πολιτικής. Επιπλέον, η ανάπτυξη εγχώριων εφοδιαστικών αλυσίδων και εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού θα είναι καθοριστική, εάν η καθαρή ενέργεια πρόκειται να αποτελέσει πραγματικό μοχλό διαφοροποίησης και όχι απλώς έναν ακόμη κρατικά χρηματοδοτούμενο τομέα.

Ωστόσο, ο μετασχηματισμός που βρίσκεται σε εξέλιξη συνιστά ιστορική στροφή. Για έθνη των οποίων η παγκόσμια επιρροή στηριζόταν επί μακρόν στο πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, η ανάδυση ηλιακών πάρκων, αιολικών εγκαταστάσεων, πυρηνικών σταθμών και μονάδων υδρογόνου σηματοδοτεί μια ευρύτερη αναδιαμόρφωση της οικονομικής τους ταυτότητας.